ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ
ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ,, ਲੈਕਚਰਰ,
ਨਿਰੁਕਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,
ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕਾਲ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਕਾਲਾ, ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਨੀਲੇ ਰੰਗਾ ਦਾ, ਸਮਾਂ, ਉਪਯੁਕਤ ਜਾਂ ਸਮੁਚਿਤ ਸਮਾਂ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਅੰਸ਼, ਰੁਤ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਨੌਂ ਦ੍ਰਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸੰਹਾਰਕ ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਮ੍ਰਿਤੂ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਯਮ, ਭਾਗ, ਅੱਖ ਦੀ ਪੁਤਲੀ ਦਾ ਕਾਲਾ ਭਾਗ, ਕੋਇਲ, ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ, ਸ਼ਿਵ, ਕਲਾਲ ਆਦਿ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਥੇ ਹੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨੀ ਉਚਿਤ ਭਾਸਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਕਾਲ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਗੌਣ ਅਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ-ਭਾਵ ਕਾਲਿਖ ਉਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਕਾਲਿਖ ਕਾਲ ਵਾਂਗ ਸਥੂਲ ਜਗਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਲ ਭਾਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁਚੀ ਸਥੂਲਤਾ ਦੇ ਸੂਖਮ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਾਲਿਖ ਦਾ ਕਾਲ ਨਾਲ ਅਟੁਟ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਕਾਲ ਅਤੇ ਕਾਲਿਖ ਸਦਜੀਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਿਨਸ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਕਸਮਾਨ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਹੋਂਦ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰਿਛਿੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਲਿਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਦਾ ਉਦਗਮ ਅਕਾਲ ਤੋਂ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਅਕਾਲ ਉਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਹ ਫਿਰ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਹਕੀਕਤਨ ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਇਕੋ ਸਰੂਪ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਕਾਲ ਅੰਦਰ ਵਿਦਮਾਨ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ-
ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥
ਕਾਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਕਾਲ ਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਕਾਲਿਕ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੌਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮਾਇਆਵੀ ਕਾਲਿਖ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਲ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭੇ ‘ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ’ ਦੇ ਗੌਰਵ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪੁਸ਼ਟ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨੇਕੀ ਵਾਸਤੇ ਜੂਝ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ’ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਕੇਵਲ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਚੁਨਿ ਚੁਨਿ ਸਤ੍ਰ ਹਮਾਰੇ ਮਾਰੀਅਹਿ’ ਦਾ ਕੌਮੀ ਜ਼ਜ਼ਬਾ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਉਪਰ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਪਰਫੁਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਤਕ ਰਿਗ ਵੇਦ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰ, ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਗੇ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਛਤ੍ਰ-ਛਾਇਆ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰਹੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੌਮੀ ਸੰਗਠਨ ਅਸੁਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੂਲ ਵਿਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੇ ਸਰਬ ਭਾਂਤੀ ਸਮਰਥ ਸੀ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਛਤ੍ਰ-ਛਾਇਆ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰ ਕੇ ਵਿਭਿੰਨ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖਾਂ’ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਕੌਮੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ ਖੇਰੂ-ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਕਿ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਕੌਮੀ ਬਿਖਰਾਅ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯਤਨ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਦੋ ਹੋਰ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਪਤਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਿਤ ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ, ਉਹ ਜਥੇਬੰਦੀ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕਾਲਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਇਕ ਅਕਾਲ ਦੀ ਸੁਦ੍ਰਿੜ ਛਤ੍ਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਨਾ ਆ ਸਕੇ। ਨਤੀਜਤਨ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨਾ ਤਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤੰਗਦਿਲੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੌਮੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਅਧੋਗਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਿਖ ਧਰਮ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ‘ਕਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਅਕਾਲ’ ਸਰੂਪ ਉਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਖਣ ਵਾਲੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਬਲਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੁਖ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੈਵੀ-ਗੁਣ ਮਾਨਵੀ ਸੰਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਦੈਵੀ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਰਬ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨਾ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੈਵੀ-ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਰਖ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੇਵਲ ਸਿਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਦੈਵੀ-ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੌਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੋਏ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਝਲਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਟ ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੁ ਧਾਰਮਿਕ ਜਥੇਬੰਧੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ਼ੁਧ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਸ਼ੁਧ-ਚਿੱਤ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ‘ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ’ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਮੁਚੀ ਜਥੇਬੰਦਕ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਉਲੀਕੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਗਾਥਾ ਲਿਖਣ ਵਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਬਚਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੋਣੀ ਆਵਸ਼ਕ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਤੋਂ ਵਖ ਰਖਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇੰਞ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ੋਿਸਫ਼ਤ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ ਇਹਿਾਸਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ, ਜੋ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ’ ਵਿਚ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਕੌਮੀ ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਅਤੇ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕੋ ਪਰਮ ਹਸਤੀ ਦੇ ਦੋ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਲ ਰੂਪ ਆਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਾਲ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ-
ਖਿਨ ਮਹਿ ਭੈਆਨ ਰੂਪੁ ਨਿਕਸਿਆ ਥੰਮ੍ ਉਪਾੜਿ ॥ ਹਰਣਾਖਸੁ ਨਖੀ ਬਿਦਾਰਿਆ ਪ੍ਰਹਲਾਦੁ ਲੀਆ ਉਬਾਰਿ ॥ 4 ॥ (ਭੈਰਉ, ਮਹਲਾ 3, 21, ਸਫ਼ਾ 1133)
ਨਾਨਕ ਹਰਣਾਖਸੁ ਨਖੀ ਬਿਦਾਰਿਆ ਅੰਧੈ ਦਰ ਕੀ ਖਬਰਿ ਨ ਪਾਈ ॥ (ਭੈਰਉ, ਮਹਲਾ 3, 21, ਸਫ਼ਾ 1133)
ਕਾਢਿ ਖੜਗੁ ਕਾਲੁ ਭੈ ਕੋਪਿਓ ਮੋਹਿ ਬਤਾਉ ਜੁ ਤੁਹਿ ਰਾਖੈ ॥ ਪੀਤ ਪੀਤਾਂਬਰ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਧਣੀ ਥੰਭ ਮਾਹਿ ਹਰਿ ਭਾਖੈ ॥ 4 ॥ (ਭੈਰਉ, ਨਾਮਦੇਵ, 9, ਸਫ਼ਾ 1165)
ਪਾਖੰਤਣ ਬਾਜ ਬਜਾਇਲਾ ॥ ਗਰੁੜ ਚੜ੍ੇ ਗੋਬਿੰਦ ਆਇਲਾ ॥
ਅਪਨੇ ਭਗਤ ਪਰਿ ਕੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ॥ ਗਰੁੜ ਚੜ੍ੇ ਆਏ ਗੋਪਾਲ ॥
ਕਹਹਿ ਤ ਧਰਣਿ ਇਕੋਡੀ ਕਰਉ ॥ ਕਹਹਿ ਤ ਲੇ ਕਰਿ ਊਪਰਿ ਧਰਉ ॥ (ਭੈਰਉ, ਨਾਮਦੇਵ, 10, ਸਫ਼ਾ 1166)
ਜਾ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਤੇਗ ਵਗਾਵਹਿ ਸਿਰ ਮੁੰਡੀ ਕਟਿ ਜਾਵਹਿ ॥ (ਮਾਝ ਵਾਰ, ਮਹਲਾ 1, ਪਉੜੀ 15, ਸਫ਼ਾ 145)
ਸਤਰਿ ਸੈਇ ਸਲਾਰ ਹੈ ਜਾ ਕੇ ॥ ਸਵਾ ਲਾਖੁ ਪੈਕਾਬਰ ਤਾ ਕੇ ॥
ਸੇਖ ਜੁ ਕਹੀਅਹਿ ਕੋਟਿ ਅਠਾਸੀ ॥ ਛਪਨ ਕੋਟਿ ਜਾ ਕੇ ਖੇਲ ਖਾਸੀ ॥ 1 ॥ (ਭੈਰਉ, ਕਬੀਰ, 15, ਸਫ਼ਾ 1161)
ਸੁਥਰ ਚਿਤ ਭਗਤ ਹਿਤ ਭੇਖੁ ਧਰਿਓ ਹਰਨਾਖਸੁ ਹਰਿਓ ਨਖ ਬਿਦਾਰਿ ਜੀਉ ॥
ਸੰਖ ਚਕ੍ਰ ਗਦਾ ਪਦਮ ਆਪਿ ਆਪੁ ਕੀਓ ਛਦਮ ਅਪਰੰਪਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਲਖੈ ਕਉਨੁ ਤਾਹਿ ਜੀਉ ॥ (ਸਵ., ਮਹਲੇ 4 ਕੇ, ਗਯੰਦ 2/7, ਸਫ਼ਾ 1402)
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ’ ਬਾਣੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ‘ਕਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਅਕਾਲ’ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਇਸੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ‘ਕਾਲ ਸਰੂਪ’ ਦੀ ਵੀ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਿਚ ਅਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕੋ ਹਸਤੀ ਦੇ ਦੋ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਅਕਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਾਂਗ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਕੋ ਸਰੂਪ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇੰਞ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵਿਦਮਾਨਤਾ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਸਿਖ ਧਰਮ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਖ-ਵਖ ਰਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਵਾਇਤ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਿਖ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਸਿਖ ਪੰਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬੱਜਰ ਪਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਸਥੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੈਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਸਿਖ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ‘ਖਾਲਸਾ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਕੀ ਫੌਜ’ ਸੁਣੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਫਸੋਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁਧੀਜੀਵੀ ਲੋਕ ਵੀ ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਦੀ ਸਥੂਲ ਵਿਲਖਣਤਾ ਤੋਂ ਅਣਭਿੱਜ ਹਨ। ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਕੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੌਜਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦਾ ਸਿਰਦਾਰ ਕੇਵਲ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬ ਲੋਹ ਗੰਥ ਵਿਚ ‘ਖਾਲਸਾ ਕਾਲ ਪੁਰੁਖ ਕੀ ਫੌਜ’ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਅਤੇ ਮੂਲ-ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵਿਦਿਤ ਲੋਕ ਵੀ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਗਲਤ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪਾਪ ਕਮਾਉਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੰਗਦੇ ਹਨ।
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ ਕਾਲ, ਕਲ, ਕਲਿ, ਸਰਬ ਕਾਲ, ਸਤਿ ਕਾਲ, ਮਹਾਕਾਲ ਆਦਿ ਨਾਮ ਵੀ ਆਏ ਹਨ, ਯਥਾ-
ਕਾਲ ਸਬਨ ਕੋ ਪੇਖਿ ਤਮਾਸਾ। ਅੰਤਹ ਕਾਲ ਕਰਤ ਹੈ ਨਾਸਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 2)
ਆਪ ਰਚੇ ਆਪੇ ਕਲ ਘਾਏ। ਅਵਰਨ ਕੈ ਦੈ ਮੂੰਡਿ ਹਤਾਏ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 6)
ਜੋ ਕਲਿ (ਨਾਇਕ) ਕੋ ਇਕ ਬਾਰ ਧਿਐ ਹੈ ॥ ਤਾ ਕੇ ਕਾਲ ਨਿਕਟਿ ਨਹਿ ਐਹੈ ॥ (ਕਬਯੋ ਬਾਚ ਚੌਪਈ 22)
ਸਰਬ ਕਾਲ ਤਬ ਭਏ ਦਇਆਲਾ। ਲੋਹ ਰਛ ਹਮ ਕੋ ਸਬ ਕਾਲਾ। (ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ 14/8)
ਸਤਿ ਕਾਲ ਮੈ ਦਾਸ ਤਿਹਾਰੀ। ਅਪਨੀ ਜਾਨਿ ਕਰੋ ਪ੍ਰਤਿਪਾਰੀ। (ਚਰਿਤਰੋਪਾਖਿਆਨ 404/53)
ਮਹਾ ਤੇਜ ਤੇਜੰ ਮਹਾ ਜ੍ਵਾਲ ਜ੍ਵਾਲੰ। ਮਹਾ ਤੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਮਹਾ ਕਾਲ ਕਾਲੰ। (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ 1/17)
ਅਸਲ ਵਿਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਵੇਚਨ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਇਤਨੀਆਂ ਅਛੋਹ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਵੀ ਬੁਧੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਵੇਚਨ ਅਸੰਭਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਗਲ ਗੰਭੀਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਇਤਨਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਰ ਸਾਹਿਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਤੁਛ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਗਲ ਅਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਧੁੰਦਲਾ ਅਤੇ ਅਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਕਈ-ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੈਵੀ-ਕ੍ਰਿਪਾ ਬਿਨਾ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਸਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਗੱਲ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅੰਦਰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ‘ਜਾਪੁ’ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀਆਂ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁਖ ਤੌਰ ਤੇ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਗ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ‘ਪਰਮ ਪੁਰਖ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ‘ਕੇਵਲ ਕਾਲ ਈ ਕਰਤਾਰ’ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਕਿ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ‘ਕਾਲ’ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਪਖੋਂ ‘ਪਰਮ ਪੁਰਖ’ ਤੋਂ ਵਖ ਨਾ ਜਾਪੇ। ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਆਇਆ ‘ਕਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਵਾਰੀ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਵਾਸਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੌਤ ਵਾਸਤੇ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ‘ਪਰਮ ਪੁਰਖ’ ਹੈ-
ਤਬ ਹੀ ਆਤਮ ਤਤ ਕੋ ਦਰਸੈ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਹ ਪਾਵੈ। (ਰਾਮਕਲੀ ਪਾਤਸਾਹੀ 10)
ਪ੍ਰਾਨੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪਗਿ ਲਾਗੋ। (ਰਾਮਕਲੀ ਪਾਤਸਾਹੀ 10)
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪਰਮੇਸਰ ਸੁਆਮੀ ਪਾਵਨ ਪਉਨ ਅਹਾਰੀ। (ਸੋਰਠਿ ਪਾਤਸਾਹੀ 10)
‘ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਰਬ ਉਚ (ਪਰਮ ਪੁਰਖ) ਰੂਪ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਰਸਰੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਿਆਂ ਦ੍ਵੈਤ-ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਦ੍ਵੈ ਅਕਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਖ-ਵਖ ਅਵਤਾਰੀ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰਵੋਤਮ ‘ਪਰਮ ਪੁਰਖ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ-
ਪਰਮ ਰੂਪ ਜੋ ਏਕ ਕਹਾਯੋ। ਅੰਤਿ ਸਭੋ ਤਿਹ ਮੱਧਿ ਮਿਲਾਯੋ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 33)
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਆਪ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਵ ਵਰਗਾ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਾਲ ਉਹੋ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਗਤ ਨੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਆਪ ਸਾਰੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਕੋ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨਾ-ਨਾ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ-
ਕਾਲ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਭਨੈਬੋ। ਤਾ ਮਹਿ ਲੀਨ ਜਗਤਿ ਸਭ ਹ੍ਵੈਬੋ।....
ਏਕਹਿ ਆਪ ਸਭਨ ਮੋ ਬਿਆਪਾ। ਸਭ ਕੋਈ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਕਰ ਥਾਪਾ। । (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 35)
ਉਕਤ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ‘ਨਿਹਕਲੰਕੀ ਅਵਤਾਰ’ ਵਿਚ ਗ੍ਰੰਥ-ਕਰਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਕਿ ‘ਕਾਲ’ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੀ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਹੈ-
ਅਕਾਲ ਕਾਲ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਬਨਾਇ ਗ੍ਰੰਥ ਰਾਖਿ ਹੈ। (ਬ੍ਰਹਮਾਵਤਾਰ 2/3)
‘ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ’ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੁਆਰਾ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਕੌਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਮ ‘ਕਾਲ’ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਧ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਨਾਮ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਤ ਨੇ ‘ਕਾਲ’ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ-
ਅੰਤਿ ਕਰਤ ਸਭ ਜਗ ਕੋ ਕਾਲਾ। ਨਾਮੁ ਕਾਲ ਤਾ ਤੇ ਜਗ ਡਾਲਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 9)
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ’ ਇਕੋ ਅਰਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਸਮੇਂ, ਮੌਤ, ਯਮ ਆਦਿ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋ ਭਾਵ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿਰਜਕ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਨਾਲ ‘ਕਾਲ’ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਲ ਨਾਲ ਅਟੁਟ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਮੌਤ ਅਤੇ ਯਮ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇੰਞ ਹਕੀਕਤਨ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ, ਸਮਾਂ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯਮ ਹੈ। ਹੇਠਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ‘ਕਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਖ-ਵਖ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-
1. ਕਾਲ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਾਸਤੇ-
ਜਵਨ ਕਾਲ ਜੋਗੀ ਸਿਵ ਕੀਓ ॥ ਬੇਦਰਾਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੂ ਥੀਓ ॥
ਜਵਨ ਕਾਲ ਸਭ ਲੋਕ ਸਵਾਰਾ ॥ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤਾਹਿ ਹਮਾਰਾ ॥ (ਕਬਯੋ ਬਾਚ ਚੌਪਈ 8)
ਸਰਬ ਕਾਲ ਹੈ ਪਿਤਾ ਅਪਾਰਾ। ਦੇਬਿ ਕਾਲਿਕਾ ਮਾਤ ਹਮਾਰਾ। (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ 14/5)
ਸਰਬ ਕਾਲ ਕਰੁਣਾ ਤਬ ਭਰੇ। ਸੇਵਕ ਜਾਨਿ ਦਯਾ ਰਸ ਢਰੇ। (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ 14/7)
2. ‘ਕਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਸਮੇਂ ਵਾਸਤੇ-
ਕਾਲ ਪਾਇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਪੁ ਧਰਾ ॥ ਕਾਲ ਪਾਇ ਸਿਵਜੂ ਅਵਤਰਾ ॥
ਕਾਲ ਪਾਇ ਕਰ ਬਿਸਨੁ ਪ੍ਰਕਾਸਾ ॥ ਸਕਲ ਕਾਲ ਕਾ ਕੀਆ ਤਮਾਸਾ ॥ (ਕਬਯੋ ਬਾਚ ਚੌਪਈ 7)
ਰੱਛਾ ਹੋਇ ਤਾਹਿ ਸਭ ਕਾਲਾ ॥ ਦੁਸਟ ਅਰਿਸਟ ਟਰੇਂ ਤਤਕਾਲਾ ॥ (ਕਬਯੋ ਬਾਚ ਚੌਪਈ 22)
3. ‘ਕਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਯਮ ਵਾਸਤੇ-
ਏਕ ਬਾਰ ਜਿਨ ਤੁਮੈ ਸੰਭਾਰਾ ॥ ਕਾਲ ਫਾਸ ਤੇ ਤਾਹਿ ਉਬਾਰਾ ॥ (ਕਬਯੋ ਬਾਚ ਚੌਪਈ 24)
4. ‘ਕਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਮੌਤ ਵਾਸਤੇ-
ਬਹੁਤੀ ਸਿਰੀਂ ਵਿਹਾਈਆਂ ਘੜੀਆਂ ਕਾਲ ਦੀਆਂ। (ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ ਕੀ 43)
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਅੱਗੇ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਉਪਰ ਇਤਨਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਕਿ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਵਿਵੇਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਵਾਕ ਅਤਿ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਕਿ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ-ਕਰਤਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ‘ਰੁਦ੍ਰਾਵਤਾਰ’ (ਪਾਰਸਨਾਥ) ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ‘ਆਦਿ ਪੁਰਖ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸੇ ‘ਆਦਿ ਪੁਰਖ’ ਨੇ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਦੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਰ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਬਾਬਰਵਾਣੀ ਦੇ ਵਾਕ ‘ਜਿਨਿ ਉਪਾਈ ਰੰਗਿ ਰਵਾਈ ਬੈਠਾ ਵੇਖੈ ਵਖਿ ਇਕੇਲਾ’ ਵਿਚ ਜਗਤ ਖੇਡ ਨੂੰ ਅਤੀ ਉਤਸਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਚਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੁਰਬਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੇਡ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਕੌਤਕਮਈ ਦਖ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹੋ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ‘ਬਿਸਨੁ ਅਵਤਾਰ’ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਪਾਪ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਾਰਨ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਦੁਖਮਈ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਤੋਂ ਉਪਜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਜੈਸੇ ਅਵਤਾਰ ਦੈਵੀ-ਕੌਤਕ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਥੂਲ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਦੈਵੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ-ਸੋਮਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ’ ਵਾਲਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਅ ਬ੍ਰਹਮ ਜਦੋਂ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਜੁਗਾਦਿ ਸਚ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਰੱਬ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਵਿਭਿੰਨ ਅਵਤਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਂਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਵਖ-ਵਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਟੂਕਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਜੋਂ ਆਪ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਰਖਦਾ ਹਾਂ-
ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਜਬ ਆਪ ਸੰਭਾਰਾ। ਆਪ ਰੂਪ ਮੈ ਆਪ ਨਿਹਾਰਾ।
ਓਅੰਕਾਰ ਕਹ ਇਕ ਦਾ ਕਹਾ। ਭੂਮਿ ਅਕਾਸ ਸਕਲ ਬਨਿ ਰਹਾ। (ਰੁਦ੍ਰ-ਪਾਰਸ 335)
ਦਾਹਨ ਦਿਸ ਤੇ ਸਤਿ ਉਪਜਾਵਾ। ਬਾਮ ਪਰਸ ਤੇ ਝੂਠ ਬਨਾਵਾ।
ਉਪਜਤ ਹੀ ਉਠਿ ਜੁਝੇ ਜੁਝਾਰਾ। ਤਬ ਤੇ ਕਰਤ ਜਗਤ ਮੈ ਰਾਰਾ। (ਰੁਦ੍ਰਵਾਤਾਰ-ਪਾਰਸ ਨਾਥ 336)
ਜਗ ਮੋ ਰੂਪ ਸਭਨ ਕੈ ਧਰਤਾ। ਯਾ ਤੇ ਨਾਮ ਬਖਨੀਯਤ ਕਰਤਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 12)
ਬਿਆਕੁਲ ਹੋਤ ਧਰਨਿ ਜਬ ਭਾਰਾ। ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਹਿ ਕਰਤ ਪੁਕਾਰਾ।....
ਕਰਤ ਪੁਕਾਰ ਧਰਣਿ ਭਰਿ ਭਾਰਾ। ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤਬ ਹੋਤ ਕ੍ਰਿਪਾਰਾ। (ਬਿਸਨੁ ਅਵਤਾਰ 2)
ਭੂਮਿ ਭਾਰ ਹਰਿ ਸੁਰਪੁਰਿ ਜਾਈ। ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਮੋ ਰਹਤ ਸਮਾਈ। (ਬਿਸਨੁ ਅਵਤਾਰ 4)
ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਓਅੰਕਾਰ ਤਿਨਿ ਕਹਾ। ਸੋ ਧੁਨਿ ਪੂਰ ਜਗਤ ਮੋ ਰਹਾ।
ਤਾ ਤੇ ਜਗਤ ਭਯੋ ਬਿਸਥਾਰਾ। ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਜਬ ਦੁਹੂ ਬਿਚਾਰਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 30)
ਜੋ ਕਿਛੁ ਦਿਸਟਿ ਅਗੋਚਰ ਆਵਤ। ਤਾ ਕਹੁ ਮਨ ਮਾਯਾ ਠਹਰਾਵਤ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 35)
ਏਕਹ ਰੂਪ ਅਨੂਪ ਸਰੂਪਾ। ਰੰਕ ਭਯੋ ਰਾਵਤ ਕਹੂੰ ਭੂਪਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 37)
ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਵਿਧਾ ਵਿਚ ਫਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪਧਾਰੀ ਅਵਤਾਰ ਸਮਝ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਪਰ ਕਹਿ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮ-ਤੱਤ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਵਖ-ਵਖ ਅਵਤਾਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਥਾਨ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ-
ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਦੇਹਿ ਮੋ ਕੋਟਿਕ ਬਿਸਨ ਮਹੇਸ। (ਬਿਸਨੁ ਅਵਤਾਰ-ਮਧੁ ਕੈਟਭ 8)
ਤਬ ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਬੁਲਾਇ। ਬਿਸਨੈ ਕਹਯੋ ਸਮਝਾਇ। (ਚੰਦ ਅਵਤਾਰ 7/5)
ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੇ ਬਚਨ ਤੇ ਸੰਤਨ ਹੇਤ ਸਹਾਇ। ਮਥੁਰਾ ਮੰਡਲ ਕੇ ਬਿਖੇ ਜਨਮ ਧਰਯੋ ਹਰਿ ਰਾਇ। (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤਾਰ 3)
ਹਸਿ ਕਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਏ ਤਬ ਹੀ। ਦੁਖ ਸ੍ਰਉਨਨ ਭੂਮਿ ਸੁਨਯੋ ਜਬ ਹੀ।
ਢਿਗ ਬਿਸਨੁ ਬੁਲਾਇ ਲਯੋ ਅਪਨੇ। ਇਹ ਭਾਂਤਿ ਕਹਯੋ ਤਿਹ ਕੋ ਸੁਪਨੇ।
ਸੁ ਕਹਯੋ ਤੁਮ ਰੁਦ੍ਰ ਸਰੂਪ ਧਰੋ। ਜਗਜੀਵਨ ਕੋ ਚਲਿ ਨਾਸ ਕਰੋ। (ਰੁਦ੍ਰ ਅਵਤਾਰ 3-4)
ਜੀਯ ਮੋ ਸ਼ਿਵ ਧਯਾਨ ਧਰਾ ਜਬ ਹੀ। ਕਲਿ ਕਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਭਏ ਤਬ ਹੀ। (ਜਲੰਧਰ 20)
ਕੁਝ ਸਿਖ ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਦੋ ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ‘ਦੁਰਗਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਉਤੇ ਸਖ਼ਤ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਚਇਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ? ਪਰ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਆਈ ਦੇਵੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਅਤਿਵਾਦੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਚਿੰਤਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਾਂਖਯ’ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪਰਵਰਤੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਜੋ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਸੀ, ਮਗਰਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਪਿਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵੀ (ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ-
ਪ੍ਰਥਮ ਕਾਲ ਸਭ ਜਗ ਕੋ ਤਾਤਾ। ਤਾ ਤੇ ਭਯੋ ਤੇਜ ਬਿਖਯਾਤਾ।
ਸੋਈ ਭਵਾਨੀ ਨਾਮ ਕਹਾਈ। ਜਿਨਿ ਸਗਰੀ ਯਹ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਈ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 29)
ਜੋ ਜੋ ਜਨਮੁ ਪੂਰਬਲੋ ਭਯੋ। ਸੋ ਸੋ ਸਭ ਸਿਮਰਣ ਕਰਿ ਦਯੋ। (ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ 14/7)
ਦੈਤ ਸੰਘਾਰਨ ਕੇ ਨਮਿਤ ਕਾਲ ਜਨਮੁ ਇਹ ਲੀਨ।
ਸਿੰਘ ਚੰਡਿ ਬਾਹਨ ਭਇਓ ਸਤ੍ਰਨ ਕਉ ਦੁਖੁ ਦੀਨ। (ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ 1/25)
‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਭਾਵੇਂ ਸੁਰ-ਅਸੁਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਜਨਕ ਹੈ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਉਹ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਦੀ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਖੇਲੁ ਸੰਕੋਚੈ ਤਉ ਨਾਨਕ ਏਕੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਏਕਤਵ ਉਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਗੁਣ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਸੁਰ ਜਾਂ ਬਦੀ ਰੂਪ ਦ੍ਵੈਤ ਨੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚੰਗਿਆਈ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰ ਕੇ ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ-
ਸਰਬ ਕਾਲ ਰੱਛਾ ਸਭ ਕਾਲ। ਲੋਹ ਰੱਛ ਸਰਬ ਦਾ ਬਿਸਾਲ। (ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ 14/9)
ਸਰਬ ਕਾਲ ਸਭ ਸਾਧ ਉਬਾਰੇ। ਦੁਖ ਦੈ ਕੈ ਦੋਖੀ ਸਭ ਮਾਰੇ। (ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ 14/1)
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ‘ਕਾਲ’ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯੁਧ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਇਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਹੈ। ਸ਼ਸਤ੍ਰਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਬੀਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਸੂਰਬੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਸੂਰਬੀਰ ਜੋ ਆਪ ਸਰਬਲੋਹ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ-
ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਰਛਾ ਹਮਨੈ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ।
ਸਰਬ ਕਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ। (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ 1)
ਢਲਾ ਢੁਕ ਢਾਲੰ। ਝਮੀ ਤੇਗ ਕਾਲੰ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 46)
ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਪਾਣ ਧਾਰੀਯੰ। ਕਰੋਰ ਪਾਪ ਟਾਰੀਯੰ।
ਗਦਾ ਗ੍ਰਿਸਟ ਪਾਣੀਯੰ। ਕਮਾਣ ਬਾਣ ਤਾਣੀਯੰ। ...
ਕ੍ਰਿਪਾਣ ਪਾਣ ਰਾਜਈ। ਬਿਲੋਕ ਪਾਪ ਭਾਜਈ।...
ਕਮਾਣ ਬਾਣ ਧਾਰਹੀ। ਅਨੇਕ ਸਤ੍ਰ ਟਾਰਹੀ। (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ 1/47-51)
ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦਇਆ ਅਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-
ਕਰਤ ਪੁਕਾਰ ਧਰਣਿ ਭਰਿ ਭਾਰਾ। ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤਬ ਹੋਤ ਕ੍ਰਿਪਾਰਾ। (ਬਿਸਨੁ ਅਵਤਾਰ 2)
ਸਰਬ ਕਾਲ ਕਰੁਣਾ ਤਬ ਭਏ। ਸੇਵਕ ਜਾਨਿ ਦਯਾ ਰਸ ਢਰੇ। (ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ 14/7)
‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਆਪ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਝਗੜੇ-ਯੁਧ ਆਦਿ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਮਾਤ੍ਰ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਤ-ਜਨਾਂ ਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੰਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਯੁਧ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਬੀਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਉਸੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਿਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮੇਟਣ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੈਵੀ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਵਤ੍ਰਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਂਝਾ ਪਿਤਾ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਬਣਾਏ ਹਨ ਕਿ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਉਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ-
ਕਾਲ ਨ ਕੋਊ ਕਰਤ ਸੁਮਾਰਾ। ਬੈਰ ਬਾਦ ਅਹੰਕਾਰ ਪਸਾਰਾ। (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ 2/36)
ਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤਬ ਹੋਤ ਸਹਾਈ। ਦੁਹੂੰਅਨਿ ਹਨਤ ਕ੍ਰੋਧ ਉਪਜਾਈ। (ਬਿਸਨੁ ਅਵਤਾਰ 6)
ਉਠੇ ਬੀਰ ਜੇਤੇ ਤਿਤੇ ਕਾਲ ਕੂਟੇ। ਪਰੇ ਚਰਮ ਬਰਮੰ ਕਹੂੰ ਗਾਤ ਟੂਟੇ। (ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ 2/88)
ਅੰਤਿ ਕਰਤ ਸਭ ਜਗ ਕੋ ਕਾਲਾ। ਨਾਮੁ ਕਾਲ ਤਾਂ ਤੇ ਜਗ ਡਾਲਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 9)
ਕਾਲ ਸਬਨ ਕੋ ਪੇਖਿ ਤਮਾਸਾ। ਅੰਤਹ ਕਾਲ ਕਰਤ ਹੈ ਨਾਸਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 2)
ਕਾਲ ਸਭਨ ਕਾ ਕਰਤ ਪਸਾਰਾ। ਅੰਤ ਕਾਲਿ ਸੋਈ ਖਾਪਨਿਹਾਰਾ।
ਆਪਨ ਰੂਪ ਅਨੰਤਨ ਧਰਹੀ। ਆਪਹਿ ਮੱਧਿ ਲੀਨ ਪੁਨਿ ਕਰਹੀ।
ਇਨ ਮਹਿ ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਸੁ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾ। ਜਿਨ ਮਹਿ ਰਮਿਆ ਰਾਮੁ ਹਮਾਰਾ।...
ਆਪ ਰਚੇ ਆਪੇ ਕਲ ਘਾਏ। ਅਵਰਨ ਕੈ ਦੈ ਮੂੰਡਿ ਹਤਾਏ।
ਆਪ ਨਿਰਾਲਮ ਰਹਾ ਨ ਪਾਯਾ। ਤਾਂ ਤੇ ਨਾਮ ਬਿਅੰਤ ਕਹਾਯਾ।...
ਸਭ ਹੀ ਛਲਤ ਨ ਆਪ ਛਲਾਯਾ। ਤਾਂ ਤੇ ਛਲੀਆ ਆਪ ਕਹਾਯਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 3-8)
ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾਣਾ ਅਤੇ ਬਣਾਉਣਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਹੈ। ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰਾਂ, ਪੈਗ਼ੰਬਰਾਂ ਅਤੇ ਪੀਰਾਂ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਤਾ ਹੈ-
ਕਈ ਮੇਟਿ ਡਾਰੇ ਉਸਾਰੇ ਬਨਾਏ। ਉਪਾਰੇ ਗੜੇ ਫੇਰਿ ਮੇਟੇ ਉਪਾਏ।
ਕ੍ਰਿਆ ਕਾਲ ਜੂ ਕੀ ਕਿਨੂ ਨ ਪਛਾਨੀ। ਘਨਿਯੋ ਪੈ ਬਿਹੈ ਘਨਿਯੋ ਪੈ ਬਿਹਾਨੀ।
ਕਿਤੇ ਕ੍ਰਿਸਨ ਸੇ ਕੀਟ ਕੋਟੈ ਬਨਾਏ। ਕਿਤੇ ਰਾਮ ਸੇ ਮੇਟਿ ਡਾਰੇ ਉਪਾਏ।
ਮਹਾਦੀਨ ਕੇਤੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਮਾਝਿ ਹੂਏ। ਸਮੈ ਆਪਨੀ ਆਪਨੀ ਅੰਤਿ ਮੂਏ।
ਜਿਤੇ ਅਉਲੀਆ ਅੰਬੀਆ ਹੋਇ ਬੀਤੇ। ਤਿਤ੍ਯੋ ਕਾਲ ਜੀਤਾ ਨ ਤੇ ਕਾਲ ਜੀਤੇ।
ਜਿਤੇ ਰਾਮ ਸੇ ਕਿਸਨ ਹੁਇ ਬਿਸਨੁ ਆਏ। ਤਿਤ੍ਯੋ ਕਾਲ ਖਾਪਿਓ ਨ ਤੇ ਕਾਲ ਘਾਏ। (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ 1/26-28)
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਮੱਤਾਂ ਵਿਚ ‘ਮਹਾਕਾਲ’ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਥੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ‘ਮਹਾਕਾਲ’ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦਾ ਮਾਇਆ-ਲਿਪਤ ਤੁਛ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤਿ ਯੁਕਤੀ ਸੰਗਤ ਹੈ। ‘ਕਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਜਾਂ ਕਾਲਿਖ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਸਰਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਲਿਪਤ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਪਰਮ ਸ਼ੁਧਤਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਕੇਂਦਰੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਲ ਰੂਪ ਮਾਇਆ-ਲਿਪਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹਰ ਕਾਲਿਖਮਈ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਕਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਾਲਿਖ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਪਤ ਪਰਮੇਸ਼ਰ। ਦੈਵੀ-ਸੱਤਾ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਸਰਬੋਤਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਤੁਛ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਸੀਮਿਤ ਉਲੇਖ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਚਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਕਾਲ’ ਨੂੰ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਮੱਤਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਟ ਦਰਸਾ ਕੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਨੂੰ ਸੰਦਿਗਧ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਪੱਖ ‘ਜਾਪੁ’ ਅਤੇ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ’ ਜਿਹੀਆਂ ਕੁਝ ਬਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਤ-ਪੰਥੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਬਹੁ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਰਚਨਾ ਦਾ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਭ੍ਰਾਂਤੀ-ਯੁਕਤ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਉਚਿਤ ਬੌਧਿਕ ਵਿਵੇਚਨ ਇਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਤੀਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਇਕੋ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਜਾਪੁ’ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ‘ਅਨਾਮ’ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਭਾਅ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਮਸਲਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਅਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਪੁ’ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਅਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਦਸ ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ’ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਕੇਵਲ ਮੌਤ, ਯਮ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ‘ਜਾਪੁ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ‘ਕਾਲ’ ਸਰੂਪ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਅਤਿ ਵਿਵੇਕ ਸਹਿਤ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ‘ਕਾਲ ਰੂਪ’ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਜਾਪੁ’ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਹ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੰਧੇਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਦਰਸਾ ਕੇ ‘ਕਾਲ’ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਵਲ ਮੋੜ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੀ ਬਾਣੀ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ’ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋਰ ਸਥੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਲੱਛਣ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸਿਖ ਧਰਮ ਰੱਬ ਦੇ ਕਾਲ-ਅਕਾਲ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ‘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ ਬਾਣੀ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਦਾ ਆਰੰਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ੍ਰੀ ਕਾਲ ਜੀ ਕੀ ਉਸਤਤਿ’ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ’ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥੂਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਦਾ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨਿਰਗੁਣ ਅਕਾਲ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਹਿਰਾ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਚੇਚੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਵੇ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਸੰਖਿਪਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਰਹੇਗੀ।
‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਿਆ ਹੈ- ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਜੋਤਿ ਵਾਲਾ, ਅਜਨਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਸਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ, ਨਿੱਤ, ਅਰੂਪ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਮੁਕਤ, ਸ਼ਕਤੀ-ਮੂਲ, ਖੜਗਧਾਰੀ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਲੇਪ, ਰੰਗ-ਰਹਿਤ, ਰਾਗ-ਰਹਿਤ, ਅਪਾਰ, ਅਭੇਖ, ਅਨਾਮ, ਅਠਾਮ, ਪਰਮ-ਜੋਤਿ, ਦ੍ਵੇਸ਼-ਮੁਕਤ, ਭੇਖ-ਰਹਿਤ, ਮਹਾ ਜੋਗੀ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਜੈ, ਅਭੈ, ਪ੍ਰਬਲ ਇਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਅਲੇਖ, ਅਨੀਲ, ਅਨਾਦਿ, ਅਪਰੰਪਰ, ਵਿਵਾਦ-ਰਹਿਤ, ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ, ਅਨੰਤ, ਮਹਾਨ, ਛਲ-ਰਹਿਤ, ਮੋਹ-ਰਹਿਤ, ਕਾਮ-ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਪੁਨੀਤ, ਪੁਰਾਤਨ, ਸਰਬ ਕਾਲੀ, ਸਦਾ ਨਵੀਨ, ਪਰਮ ਸਹਾਇਕ, ਨਿਪੁੰਨ, ਦੇਵਾਨ-ਦੇਵ, ਰਾਜਾਨ-ਰਾਜ, ਆਧਾਰ-ਰਹਿਤ, ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਨਰ-ਨਾਰੀ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੈਤ ਵਿਚ ਇਕਸਮਾਨ ਵਿਦਮਾਨ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਧਾਰੀ, ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਪੁਤਰ ਪੋਤਰੇ ਮਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ, ਅਭੇਦ, ਅਛੇਦ, ਮਹਾਨਾਥ, ਨਾ ਬੁਢਾ, ਨਾ ਜਵਾਨ, ਨਾ ਬੱਚਾ, ਨਾ ਰੰਕ, ਨਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਇਸੇ 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਦਾ ਇਕ ਯੁਧਮਈ ਸਰੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਮਹਾਕਾਲ, ਧਨੁਖਧਾਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ, ਮਹਾ ਤੇਜੱਸਵੀ, ਮਹਾਦਾੜ੍ਹ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਬਣ (ਭਾਵ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ) ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮੀਆਂ ਵਿਰੁਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਦਾ ਡਮਰੂ ਡਮ-ਡਮ ਵਜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ ਛਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਪੰਥਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਿਖ ਦੇ ਸਫ਼ੈਦ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਰੂਪ ਅਕਾਲੀ ਸਿਖ ਹੋਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਯੁਧ ਵਿਚ ਮਹਾਕਾਲ ਹਾ-ਹਾ ਹੂ-ਹੂ ਕਰ ਕੇ ਹੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਇਹ ਹਾਸਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਧਰਮ ਯੁਧ ਨੂੰ ਚਾਅ-ਸਹਿਤ ਵੇਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ। ਸੂਰਬੀਰ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਯੁਧ ਨੂੰ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੁਧ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਚਿਤ ਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸੰਖ ਵਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਘੰਟੇ ਵਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਮਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਜ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਖਾਣੀਆਂ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਚਾਰ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿਰਜੇ ਹਨ। ਉਹੋ ਸਭ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਕਾਲ' ਦੇ ਇਸ ਚਿਤ੍ਰਣ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦੈਵੀ ਸੁਰਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਕੋਪ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾ-ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਹੈ-
ਸਰਬ ਕਾਲ ਸਭ ਸਾਧ ਉਬਾਰੇ। ਦੁਖ ਦੈ ਕੈ ਦੋਖੀ ਸਭ ਮਾਰੇ। (ਬਚਿਤਰ ਨਾਟਕ 14/1)
‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿਚ ਆਇਆ 'ਮਹਾਕਾਲ' ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਸਰੂਪ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਇਹ ਸਰੂਪ 'ਜਾਪੁ' ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਤੇ 'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸਥੂਲਤਾ ਸਹਿਤ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਬ-ਸੰਮਤ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਦੀ ਸੰਖਿਪਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਹ ਗਲ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
1. ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵਰਣਿਤ ਪਰਮੇਸ਼ਰ 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਰਮ ਕਾਲ, ਸਰਬ ਕਾਲ, ਕਾਲਾਨ ਕਾਲ, ਕਾਲ ਕਾਲੇ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਾਲਾਨ ਕਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਕਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
2. ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਮਹਾਕਾਲ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਲੈਅਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬ ਸੋਖੰ, ਸਰਬ ਖਾਪੇ, ਸਰਬ ਘਾਲਕ, ਸਰਬ ਕੋ ਪੁਨਿ ਕਾਲ, ਦੁਸ਼ਟ ਭੰਜਨ, ਸਰਬ ਭੰਜਨ, ਸਰਬੰ ਕਲੀ, ਸਰਬੰ ਦਲੀ, ਸਰਬਤ੍ਰ ਹੰਤਾ, ਸਰਬੰ ਹਰਤਾ, ਸਰਬ ਨਾਸਿਯ, ਹਰਤਾ ਹਰਿ, ਸਮਸਤੁਲ ਪ੍ਰਣਾਸੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
3. ਉਹ ਮਹਾਕਾਲ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਨੀਮੁਲ ਸ਼ਿਕਸਤੈ, ਹਰੀਫੁਲ ਸ਼ਿਕੰਨ, ਕਲੰਕੰ ਪ੍ਰਣਾਸ, ਖਲਖੰਡ ਖਿਆਲ, ਅਰਿ ਘਾਲਯ, ਖਲ ਖੰਡਨ, ਖਲ ਘਾਇਕ, ਅਰਿ ਗੰਜਨ, ਰਿਪੁ ਤਾਪਨ, ਕੁਕਰਮੰ ਪ੍ਰਣਾਸੀ, ਸਤ੍ਰੰ ਪ੍ਰਣਾਸੀ, ਗਜਾਇਬ ਗਨੀਮੇ, ਦੁਕਾਲੰ ਪ੍ਰਣਾਸੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
4. ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਤ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਦਸਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਲਿ ਕਾਰਣ' ਅਤੇ 'ਕਲਹ ਕਰਤਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਵਾਰ ਦੁਰਗਾ ਕੀ' ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਆਇਆ 'ਸਿਰਜੇ ਦਾਨੋਂ ਦੇਵਤੇ ਤਿਨ ਅੰਦਰਿ ਬਾਦੁ ਰਚਾਇਆ' ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।
5. 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਾਕਤਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸੂਰਤ ਦਾ ਆਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਰਬ-ਮਾਨਯ 'ਜਾਪੁ' ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ- ਨਮੋ ਸਸਤ੍ਰ ਪਾਣੇ। ਨਮੋ ਅਸਤ੍ਰ ਮਾਣੇ।
6. 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ ਜਗ ਮਾਤਾ, ਮਾਇ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੇਵੀ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਗੰਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਾਪੁ' ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤ੍ਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਿਆਂ 'ਨਮੋ ਲੋਕ ਮਾਤਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 'ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਤੂੰ ਹੈ ਮੇਰਾ ਮਾਤਾ' ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਮੰਨਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਦੁਵਿਧਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦਾ ਕਾਲਿਕ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਤਤ ਅਕਾਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਲ-ਅਧੀਨ ਹੈ। ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਵੀ, ਜਾਂ ਮਾਤ੍ਰੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਹੈ। ਅਦ੍ਵੈਤਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸੋ ਕਾਲ-ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਕਹਿਣਾ ਨਾ ਕੋਈ ਅਨਰਥ ਹੈ, ਨਾ ਗੁਰਮਤਿ-ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰਗੁਣ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
7. ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਨੂੰ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦਾ 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਪ੍ਰੇਤ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਜਾਪੁ' ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਤ, ਅਪ੍ਰੇਤ ਆਦਿ ਦਾ ਦੇਵ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ- ਨਮੋ ਪ੍ਰੇਤ ਅਪ੍ਰੇਤ ਦੇਵੇ ਸੁਧਰਮੇ।
8. 'ਜਾਪੁ' ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਜੰਤ੍ਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੰਤ੍ਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ- ਨਮੋ ਜੰਤ੍ਰ ਜੰਤ੍ਰੰ। ਨਮੋ ਤੰਤ੍ਰ ਤੰਤ੍ਰੰ।… ਨਮੋ ਸਰਬ ਜੰਤ੍ਰੰ। ਨਮੋ ਸਰਬ ਮੰਤ੍ਰੰ।
9. 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਤੇ ਪਰਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੈਵੀ-ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਪਰ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਇਹ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਹੈ ਕਿ ਬੁਰਾਈ ਕਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ ? ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਮੂਲ 'ਸ਼ੈਤਾਨ' ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਿਖ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ-ਕਾਰਨ ਇਕੋ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸਦੀ ਬੁਰਾਈ ਵੀ ਪਰਮ-ਸੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਰਮ-ਨਿਰਲੇਪ ਅਪਰੰਪਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ 'ਨਮੋ ਜੀਵ ਜੀਵੇ' ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ-ਨੇੜਤਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਦੀ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ। 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਤਿ ਨਿਕਟ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਕਰਮ ਅੰਦਰ ਵਿਦਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਨਿਚਾਈ ਵਿਚ ਇਕ-ਸਮਾਨ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿਚ ਲੀਨਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਧਿਰ ਦਾ ਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਦ੍ਵੇਸ਼-ਭਰਪੂਰ ਚਿੰਤਨ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦੀ ਅਦ੍ਵੈਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਬਿਲਕਲੁ ਅਸਮਰਥ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਮ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਤਨੀ ਨਿਚਾਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਵੈਤ-ਪ੍ਰਰਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਹੈ, ਅੰਧੇਰੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਨਾਮ ਵਿਚ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਤਾਂ ਯੁਕਤੀ-ਸੰਗਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਉਹ ਸਾਮੀ ਧਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ 'ਸ਼ੈਤਾਨ' ਵਰਗੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲੈਣ। 'ਜਾਪੁ' ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦਾ ਅਦ੍ਵੈ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਚਾਨਣ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮ ਵਿਚ ਇਕ-ਸਮਾਨ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ- ਨਮੋ ਅੰਧਕਾਰੇ ਨਮੋ ਤੇਜ ਤੇਜੇ।….ਨਮੋ ਨਿਤ ਨਾਰਾਇਣੇ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮੇ। ਅੰਤਿਮ ਪਦ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਗੇ ਵਧ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
10. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ 'ਨਿਰਵੈਰ' ਸਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰਖਦਿਆਂ ਕੁਝ ਸਿਖ ਚਿੰਤਕ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦਾ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਵਾਲਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਸਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ 'ਜਾਪੁ' ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਅਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਗਜਾਇਬ ਗਨੀਮੇ (ਵੈਰੀਆਂ ਤੇ ਕਹਿਰ ਢਾਹੁਣ ਵਾਲਾ), ਰਿਪੁਤਾਪਨ (ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ), ਅਰਿਘਾਲਯ (ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ ਹਰੀਫੁਲ ਸ਼ਿਕੰਨ (ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਹੈ। 'ਗਨੀਮੁਲ ਖਿਰਾਜ' ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। 'ਅਗੰਜੁਲ ਗਨੀਮ' ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਫ਼ੂਜ਼ ਹੈ।
11. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਰੋਗ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਜਾਪੁ' ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਹ ਰੋਗ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ 'ਰੋਗ ਰੂਪੇ' ਅਤੇ 'ਸਰਬ ਰੋਗੇ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਦੂਜੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ’ ਨਾਮ ਤੋਂ ਇਹ ਆਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨੇ 'ਜਾਪੁ' ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੋ ਸਰਗੁਣ-ਸਥੂਲਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ 'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਥੂਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅਪਰੰਪਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਜੋ 'ਜਾਪੁ' ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸਥੂਲਤਾ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੋਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਪਦ ਵਿਚ ਉਹ ਅਕਾਲ ਸਰੂਪ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਦੀ ਉਤਮਤਾ ਦਾ ਇਹਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਲਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ 'ਸਰਬ ਲੋਹ' ਦੀ ਸਥੂਲਤਾ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋ ਕੇ 'ਮਹਾਕਾਲ' ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਹਲਾ ਪਿਆ ਦਿੱਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-
ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਰਛਾ ਹਮਨੈ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ।
ਸਰਬ ਕਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ।
ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਦੇ 201 ਤੋਂ 230 ਤਕ (30 ਕੁ) ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਬਾਣੀ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦਸਮੇਸ਼-ਕ੍ਰਿਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਚੌਪਈ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਸਰੂਪ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਲੈਅਕਾਰੀ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਚੌਪਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਪੁਜਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕਾਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ-
ਸਭ ਕੋ ਕਾਲ ਸਭਨ ਕੋ ਕਰਤਾ। ਰੋਗ ਸੋਗ ਦੋਖਨ ਕੋ ਹਰਤਾ।
ਏਕ ਚਿਤ ਜਿਹ ਇਕ ਛਿਨ ਧਿਆਇਓ ਕਾਲ ਫਾਸਿ ਕੇ ਬੀਚ ਨ ਆਇਓ। 10॥
ਅਗਲੇ ਸਵਈਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਅਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਸਰਗੁਣ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਧੀਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਜਛ ਗੰਧ੍ਰਬ ਉਰਗ ਕਹੂੰ ਬਿਦਿਆਧਰ ਕਹੂੰ ਭਏ ਕਿੰਨਰ ਪਿਸਾਚ ਕਹੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਹੋ।
ਕਹੂੰ ਹੋਇ ਕੈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਕੋ ਗੁਪਤ ਜਪਓਿ ਕਹੂੰ ਹੋਇ ਕੇ ਤੁਰਕਾ ਪੁਕਾਰੇ ਬਾਂਗ ਦੇਤ ਹੋ।
ਕਹੂੰ ਕੋਕ ਕਾਬਿ ਹੁਇ ਕੈ ਪੁਰਾਨ ਕੋ ਪੜਤ ਮਤਿ ਕਤਹੂੰ ਕੁਰਾਨ ਕੋ ਨਿਦਾਨ ਜਾਨ ਲੇਤ ਹੋ।
ਕਹੂੰ ਬੇਦ ਰੀਤ ਕਹੂੰ ਤਾ ਸਿਉ ਬਿਪਰੀਤ ਕਹੂੰ ਤ੍ਰਿਗੁਨ ਅਤੀਤ ਕਹੂੰ ਸਰਗੁਨ ਸਮੇਤ ਹੋ।2/12
ਉਸ ਦਾ ਕਾਲ ਰੂਪ ਆਪਣਆਂਿ ਦਾੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਚਬਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-
ਕਾਲ ਕੇ ਬਨਾਇ ਸਭੈ ਕਾਲ ਹੀ ਚਬਾਹਿਂਗੇ।
ਉਹ ਦੁਸਟਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 'ਮਹਾਕਾਲ' ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ-
ਅਘਉ ਡੰਡਣ ਦੁਸਟ ਖੰਡਣ ਕਾਲ ਹੂੰ ਕੇ ਕਾਲ।…
ਦੁਸਟ ਦੰਡਣ ਪੁਸਟ ਖੰਡਣ ਆਦਿ ਦੇਵ ਅਖੰਡ।
ਉਹ ਬਿਨਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ-
ਸਰਬ ਖੰਡਣ ਸਰਬ ਦੰਡਣ ਸਰਬ ਕੇ ਨਿਜ ਭਾਮ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਬਣ ਕੇ ਬਾਗ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਣੀ-ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦੇ ਪਰਮ-ਪਾਤਰ ਮਹਾਦੇਵ ਵਰਗਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਮਹਾਸੂਰ ਹੁਇ ਕੈ ਮਾਰਤ ਮਵਾਸਨ ਕੌ ਕਹੂੰ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਵਤਾਨ ਕੇ ਸਮਾਨ ਹੋ।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਰਾਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਭੈਅ-ਭੀਤ ਹੋਈ ਧਰਤੀ, ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਥਰ-ਥਪ ਕੰਬਦੇ ਹਨ-
ਜੈ ਜੰਪਹਿ ਜੁਗਣ ਜੂਹ ਜੁਅੰ। ਭੈ ਕੰਪਹਿ ਮੇਰੁ ਪਯਾਲ ਭੂਅੰ।
'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਦਾ ਕਾਲ ਸਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਉਤਮ ਅਤੇ ਤੁਛ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵਬਾਣੀ ਵੀ ਆਪ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਆਪ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਦੇਵ ਬਿਦਯਾ ਕਹੂੰ ਦੈਤ ਬਾਨੀ। ਕਹੂੰ ਜਛ ਗੰਧ੍ਰਬ ਕਿੰਨਰ ਕਹਾਨੀ।
(ਅਰਥਾਤ ਕਿਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਹੋ।
ਕਿਤੇ ਤੁਸ਼ੀਂ ਯਕਸ਼ {ਤੁਛ ਦੇਵਤਾ}, ਗੰਧਰਬ, ਕਿੰਨਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹੋ।)
ਕਹੂੰ ਮਦ੍ਰ ਬਾਨੀ ਕਹੂੰ ਛੁਦ੍ਰ ਸਰੂਪੰ
(ਅਰਥਾਤ ਕਿਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬੋਲ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੋ।)
'ਚਰਿਤਰੋਪਾਖਿਆਨ' ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਕਾਮੁਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਸਿਖ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਆਪ ਹੀ ਕਾਮੁਕ ਕਹਾਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਬੇਦ ਬਿਦਯਾ ਕਹੂੰ ਬਿਓਮ ਬਾਨੀ। ਕਹੂੰ ਕੋਕ ਕੀ ਕਾਬਿ ਕਥੈ ਕਹਾਨੀ।
ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਕੇਵਲ ਸਦ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਉਤਪਾਦਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਦੁਰ-ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਭੀ ਉਹ ਆਪ ਹੈ-
ਕਤਹੂੰ ਬਿਚਾਰ ਅਬਿਚਾਰ ਕੋ ਬਿਚਾਰਤ ਹੋ
'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਦਾ ਕਾਲ ਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸੁੰਦਰ-ਯੌਵਨ ਦਾ ਜਾਲ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਹੈ-
ਜੋਬਨ ਕੇ ਜਾਲ ਹੋ ਕਿ ਕਾਲ ਹੂੰ ਕੇ ਕਾਲ ਹੋ, ਕਿ ਸਤ੍ਰਨ ਕੇ ਸੂਲ ਹੋ ਕਿ ਮਿਤ੍ਰਨ ਕੇ ਪ੍ਰਾਨ ਹੋ।
ਜੇ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਪਰਮ-ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ (ਛੈਲਾ ਭਾਰੀ) ਹੋ ਕੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ (ਸੋਹਣੇ ਸਜੇ) ਪਲੰਘ ਉਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਅਕਲੰਕ ਕਹੂੰ ਮਾਰੁਤ ਮਯੰਕ, ਕਹੂੰ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਯੰਕ ਕਹੂੰ ਸੁਧਤਾ ਕੀ ਸਾਰ ਹੋ।
'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਨੇ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਜੋਗ ਦੀ ਮੌਜ ਵਿਚ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਅੰਗ ਕੇ ਰੰਗ ਕੇ ਸੰਗਿ ਦੇਖੇ। ਕਹੂੰ ਜੰਗ ਕੇ ਰੰਗ ਕੇ ਰੰਗ ਪੇਖੇ।
ਨਿਜ ਨਾਰੀ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰ-ਨਾਰੀ ਦਾ ਸੰਗ, ਦੋਹਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਆਪ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਨਿਜ ਨਾਰਿ ਪਰਨਾਰਿ ਕੇ ਨਿਕੇਤ ਹੋ।
ਉਹ ਸਤਿ-ਸਰੂਪ, ਨਿਹਕਲੰਕ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ-ਮੂਲ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸਤਿਵਾਦੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੁਸ਼-ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਦੇਵ ਧਰਮ ਕਹੂੰ ਸਾਧਨਾ ਕੇ ਕਰਮ, ਕਹੂੰ ਕੁਤਸਤਿ ਕੁਕਰਮ ਕਹੂੰ ਧਰਮ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋ।
ਜੋਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਬਹੁਤ ਘਨਿਸ਼ਠ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਗੋਪੀਆਂ ਆਦਿ ਤੇ ਲੁਭਾਇਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜੋਗੀ ਪਦ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-
ਤਾਪ ਕੇ ਅਤਾਪ ਕਹੂੰ ਜੋਗ ਤੇ ਡਿਗਤ ਹੋ।
ਉਹ ਨੀਤੀ ਵੀ ਆਪ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੀਤੀ ਵੀ ਆਪ-
ਕਹੂੰ ਨੀਤੀ ਅਉ ਅਨੀਤਿ ਕਹੂੰ ਜ੍ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਗਤ ਹੋ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਹੈ, ਪਰ 'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਵਿਚ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਹੁਤ ਨਿਰਬਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਛਲ-ਰੂਪ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਛਕਵਾਰੀ ਕਹੂੰ ਛਲ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੋ।
‘ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਦਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਅਮ੍ਰਿਤ, ਸ਼ਹਿਦ, ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਹੀ ਮਦਿਰਾਪਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ-
ਕਤਹੂੰ ਪਯੂਖ ਹੁਇ ਕੈ ਪੀਵਤ ਪਿਵਾਵਤ ਹੋ ਕਤਹੂੰ ਮਯੂਖ ਊਖ ਕਹੂੰ ਮਦਿ ਪਾਨ ਹੋ।
'ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਤਾਰ' ਵਿਚ ਆਏ ਪਦ 'ਛਤ੍ਰੀ ਕੋ ਪੂਤ ਹੌਂ ਬਾਮ੍ਹਨ ਕੋ ਨਹਿ ਕੈ ਤਪੁ ਆਵਤ ਹੈ ਜੁ ਕਰੌਂ' ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਭਰਪੂਰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੇ ਮਨਮਤੀ ਝਲਕਾਰੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ 'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਦਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਆਪ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਜੁਝਾਰੂ ਛਤ੍ਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਆਪ ਭੀ ਜੂਝ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਇਹ ਸੁਝਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ 'ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ' ਦਾ 'ਕਾਲ ਪੁਰਖ' ਕਾਲਿਕ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ 'ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ' ਸਾਹਿਬ ਦੇ 'ਅਕਾਲ' ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਾਲੋਂ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤਾ ਪਦ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ-
'ਕਤਹੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਹੁਇ ਕੈ ਸਾਧਤ ਸਿਲਾਹਨ ਕੌ, ਕਹੂੰ ਛਤ੍ਰੀ ਹੁਇ ਕੈ ਅਰਿ ਮਾਰਤ ਮਰਤ ਹੋ।
‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਵਿਦਿਆਧਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਕਸ਼, ਗੰਧਰਬ, ਸੱਪ, ਕਿੰਨਰ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਵੀ ਆਪ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਜਛ ਗੰਧ੍ਰਬ ਉਰਗ ਕਹੂੰ ਬਿਦਿਆਧਰ, ਕਹੂੰ ਭਏ ਕਿੰਨਰ ਪਿਸਾਚ ਕਹੂੰ ਪ੍ਰੇਤ ਹੋ।
ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਆਲੋਚਕ ਪੱਖ ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ ਦੇਵੀ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੀ ਅਤਿ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ 'ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ' ਵਿਚ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਪਾਰਬਤੀ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼ਿਵਾ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਸਫ਼ੈਦ ਦੋਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ-
ਕਹੂੰ ਦੇਵਬਾਨੀ ਕਹੂੰ ਸਾਰਦਾ ਭਵਾਨੀ, ਕਹੂੰ ਮੰਗਲਾ ਮ੍ਰਿੜਾਨੀ ਕਹੂੰ ਸਿਆਮ ਕਹੂੰ ਸੇਤ ਹੋ।
ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਜਦੋਂ ਸੁੰਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਆਪ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੁਆਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ‘ਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਸ਼ੁਧ ਨਿਰਾਕਾਰੀ ਦਿਵਯਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਗਤਿਕ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਬਦੀ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿਚ ਆਪ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਪਸਾਰੇ ਦੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਉਹ ਅਕਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਦ੍ਵੈ ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਪਰ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਸਦੀ ਦ੍ਵੈਤ ਵਿਚ ਉਹ ਪੱਖਪਾਤੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਸਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਗੁਰਮੁਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ’ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿਣਾ ਆਪਣਾ ਪਰਮ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
_______
1. ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਰਛਾ ਹਮਨੈ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ। ਸਰਬ ਕਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ। ਸਰਬ ਲੋਹ ਜੀ ਦੀ ਸਦਾ ਰਛਿਆ ਹਮਨੈ।
2. ਸਤਜੁਗਿ ਤੈ ਮਾਣਿਓ ਛਲਿਓ ਬਲਿ ਬਾਵਨ ਭਾਇਓ ॥ ਤ੍ਰੇਤੈ ਤੈ ਮਾਣਿਓ ਰਾਮੁ ਰਘੁਵੰਸੁ ਕਹਾਇਓ ॥ ਦੁਆਪਰਿ ਕ੍ਰਿਸਨ ਮੁਰਾਰਿ ਕੰਸੁ ਕਿਰਤਾਰਥੁ ਕੀਓ ॥ ਉਗ੍ਰਸੈਣ ਕਉ ਰਾਜੁ ਅਭੈ ਭਗਤਹ ਜਨ ਦੀਓ ॥ ਕਲਿਜੁਗਿ ਪ੍ਰਮਾਣੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰੁ ਅੰਗਦੁ ਅਮਰੁ ਕਹਾਇਓ ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਰਾਜੁ ਅਬਿਚਲੁ ਅਟਲੁ ਆਦਿ ਪੁਰਖਿ ਫੁਰਮਾਇਓ ॥ 7 ॥
3. ‘ਦੇਬਿ ਕਾਲਿਕਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਸਥੂਲ ਦੇਵੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ‘ਦੇਵੀ’ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ’ ਵਿਚ ਸਥੂਲ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿਚ ਦੋ ਵਖ-ਵਖ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਤੱਤ ਪੁਰਖ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ- ਤਾ ਤੇ ਜਗਤ ਭਯੋ ਬਿਸਥਾਰਾ। ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਜਬ ਦੁਹੂ ਬਿਚਾਰਾ। (ਚੌਬੀਸ ਅਵਤਾਰ 30)
Wednesday, June 11, 2008
Wednesday, February 20, 2008
ONTOLOGICAL VISION
God is everything, God is everything. WithoutGod, there is nothing at all (sggs 485)____________________________________________
The Gurbani (Sri Guru Granth Sahib, SGGS) embodies the central theme of spiritual teachings — the Oneness of existence. Seeing nothing as apart from one's own Self. In other words, looking upon others as part of one's own Self is the Gurbani's Vision. So the Gurbani asks all the people to merge in their Self and thus attain the Transcendental experience of linking with the Divine Oneness. This ontological insight is the realization of the complete knowledge of one's essential Nature as undefiled Self or Pure Consciousness (Joti-Svaroop). Such spiritual experience is a one-to-one communion with God and hence even the fortunate ones who have this experience did not or do not generally speak about it. Accordingly, the Gurbani calls it "Goonge Kee Mathiyaaee" (mute's candy).God is everything, God is everything. Without God, there is nothing at all (sggs 485).
From this One Light, the entire universe welled up. So who is good, and who is bad? (sggs 1349).
O my mind, you are That — the true image of the Divine Light — know your Reality (sggs 441).
The One Unique Reality is seen everywhere, the Unstruck Celestial Music is heard everywhere, the One Creator is present in all creation; there is none else than He Himself everywhere (sggs 846).
Threefold ways are indicated to experience such equanimity of vision:
(1) remaining indifferent to the world;
(2) realizing Oneness of all beings; and
(3) gaining intellectual insight of the non-duality (i.e. absence of Doojaa Bhaav).Indifference is essentially same as detachment (Bairaag), Udaaseentaa or freedom from the bondage of the ephemeral world. As repeatedly indicated in the Gurbani, detachment from the worldliness is necessary to Spiritual Realization. Hence, the criteria that determines one's Spiritual growth is not one's education, caste, class, creed, skin-color, nationality, religion, gender, age, social status, physical appearance, titles, etc. One of the measuring rods of our Spiritual growth is our degree of detachment from the worldly objects. Our preoccupation, however, is always concerned with undue worldly pursuits and sensory pleasures. Unless dispassion for undue attachment to material pleasures and comforts is developed, one's dependence on them will impel him to more and more reactionary actions (causative Karma), and thereby fueling his desires and fears. Attachment clouds our sense of discrimination, reflection or inner inquiry. Detachment makes us introspective and discriminative (Viveka-Budhi), leading to virtuous and truthful conduct. The reflective mind enables us to discriminate between the eternal (permanent) and the ephemeral (impermanent). It helps us to know the difference between Sat and Asat (truth and falsehood or right and wrong). When there is total detachment from the mind (false ego-sense or Haume), there is no time and space (or the consciousness of plurality).The God-conscious being is always unattached, as the lotus in the water remains detached (sggs 272).
Amidst all, the soul is unattached (sggs 275).
One comes to see the Lord everywhere, when the soul becomes detached (sggs 1103).
Without developing detachment to mundane objects, one can not escape from worldliness or illusion -- Maya (sggs 329).
By becoming Spiritual beings (Gurmukhs) do good deeds and blossom forth within; balanced and detached in the Lord, they are in bliss (sggs 29).
The Udaasees abide in detachment (sggs 71).
Says Nanak, conquers ego, and remains forever detached (sggs 362).
Conquering the mind, one conquers the world, and then remains detached from corruption (sggs 1103).
In their own household and family, they are in Sahaj Samaadhi — Natural state of Being. O Nanak, those who are attuned to the Divine Name are truly detached from the world (sggs 1246).
Since my ten senses have become detached from passions, they have become obedient. Since then I have become an immaculate Yogi (sggs 208).
May I be a sacrifice unto those Gursikhs who, while living amidst Maya, remain indifferent to it (Vaar Bhai Gurdaas Jee, 12).
The Sikh of the Guru, being in the holy congregation, while living in joys remains indifferent to desires. (Vaar Bhai Gurdaas, 5).
Those who are attuned to the Divine Name, remain detached forever (sggs 230).
The Gurbani time and again talks about the Oneness — One God, One Pure Consciousness, One Truth or One Light that has become everything. This one Supreme Essence is the substratum (support or "Aadhaar") for all beings, places and things. It is this Infinite Essence, the Homogeneous Oneness, the highest plane of Pure Consciousness, which runs in and through everything. This One Eternal Reality is without-a-second — All-pervading Factor, Formless, unconditioned by time and space. That One Homogeneous Whole ("Saabat") is the Changeless in changing phenomena, like the one gold in ornaments, the one ocean in waves, the one clay in pots, the one thread in pearls, the one sun in rays, and the one moon in the pots filled with water.
One who becomes Gurmukh knows only the One. Serving the One, peace is obtained (sggs 113).
Roaming over the entire world, I have seen that the One Lord is the only Giver (sggs 510).
The One Lord alone is the Giver, pervading everywhere. There is no other at all (sggs 36).
You alone, O Lord, You alone (sggs 144).
God's servants meet with God and merge into That Oneness. God's servant and God are one and the same (sggs 447).
From Oneness, He has brought forth the countless multitudes. O Nanak, they will merge into the same One once again (sggs 131).
From Your Oneness, You become tens of thousands, and from tens of thousands, You become One (sggs 1202).
Those whose minds are imbued with the One Lord, forget to feel jealous of others. 1 They see none other than the Lord of the Universe. The Creator is the Doer, the Cause of causes. (sggs 189).
The Perfect One God pervades all (sggs 89).
I have wandered, searching in the ten directions - wherever I look, there I see God (sggs 298).
Recognize One Truth by erdaicating egoism — error (sggs 1277).
Whatever is seen, O God, is Your form (sggs724).
My Lord is One (sggs 350).
You are everywhere; all are Yours (sggs 998).
There is One Awareness among all Jeeva or beings (sggs 24).
As one thread holds hundreds and thousands of beads, He is woven into His creation (sggs 425).
The wind may raise up huge waves in the vast ocean, but they are just water in water (sggs 657).
Duality (Doojaa Bhaav) is the absence of the sense of Oneness of existence — forgetfulness (or ignorance) of the Ultimate Truth. The One Reality is the substratum of everything in the universe. We are this Pure Awareness (Joti-Svaroop). However, instead of striving to realize this Truth, when we try to give this Awareness various names and forms, the trouble arises! And that trouble is the movement of the mind (thoughts) manifesting in the notion of division, diversity, subject-object relationship, the feeling of two-ness or duality; which gives rise to the phenomenal world. Seen thusly, the very nature of the world is duality. It contains things and opposite of each thing such as joy and sorrow, love and hate, praise and insult, and so on. Thus, the mind conditioned by the perception of duality sees plurality, which, in turn, hides the Reality. By associating with the duality, one loses Divine Understanding. This loosening of the Divine Understanding gives rise to ignorance of the real Self so much talked about in the scriptures. Only when the duality imposed by the mind (limitations) is transcended is one able to experience the Bliss (Anand) of the unlimited Self, and realizes the inherent Oneness of all creation. After cessation of duality, only the Pure Consciousness remains. When established in such Pure Consciousness one will never again experience lust, anger, greed, attachment and self-conceit (also their numerous variations such as hatred, selfishness, jealousy, stubborn mindedness etc.). Such persons will only know Peace, Love and Happiness. While they continue to live in this world, with full control over their mind and body, they dedicate all their actions to God. When a person so works enlightenedly, his actions do not become binding on him. He is not affected by the pairs of opposites (likes and dislikes), for he is already in the Bliss of God realization. Living in this state of mind, he is a Jeevanmukta —
Without spiritual wisdom, the people worship ignorance. They thus grope in the darkness, in the love of duality (sggs 1412).
The mind is polluted by the love of duality (sggs 121).
The delusion of duality has deluded the mind (sggs 1342).
One is ruined by duality, his hunger is never satisfied (sggs 649).
O God, those who are in love with duality forget You (sggs 160).
Because of the love of duality, the world is polluted with the filth of egotism, and suffering in pain (sggs 39).
The duality of Maya dwells in the consciousness of the people of this material world (sggs 223).
The fool reads and reads, but holds tight to duality. He performs all sorts of rituals, but still suffers terrible pain (sggs 424).
Attached to duality, the foolish, blind and stupid people waste away and die. Like worms, they live in manure, and in it, they die over and over again. O Nanak, those who are attuned to the Naam are dyed in the color of truth; they take on the intuitive peace and poise of the Guru. The color of devotional worship does not fade away; they remain intuitively absorbed in the Reality (sggs 85).
The materialists may perform service, but his consciousness is attached to the love of duality. Through Maya, his attachment to children, spouse and relatives increases (sggs 1422).
When egotism and duality are eradicated, one merges in Intuitive Peace, or Sahaj Avasthaa (sggs 163).
When falsehood is vanished and duality is erased, one become completely filled with Truth (sggs 136).
Spiritual life (Gurmukh Lifestyle) is not the privilege of a chosen few because liberation from bondage is the birthright of every human being. But it is not feasible for all to take to the spiritual path by renouncing worldly life. Also, the Gurbani has repeatedly pointed out that it is not necessary to renounce the worldly life. The mind of man is the duality itself. So the practical difficulty that a spiritual aspirant faces is controlling the mind to dwell on God amidst the distractions of the world. This requires mind's constant dwelling in Satsang (saadh-Sangat) — God's Name (Simran or meditation), prayer, Kirtan, Kathaa (listening to the expositions highlighting God's glory), and so on. Spiritual practices are meant to temper the mind. Therefore, in the very outset of the SGGS, Baabaa Nanak emphasizes conquring one's mind (keeping it in check by becoming the Gurmukh, gaining mastery over it, annihilating it, making it pure or Truthful, etc.).If you conquer the mind, you conquer the material world (sggs 6).
One who kills this is a Sooraa — Spiritual Hero (sggs 238).
Subdue your desires, and struggle with your mind (sggs 1021).
O Nanak, by becomimg a Gurmukh, Spiritual Being, struggle with your own mind (sggs 1418).
The mind is awakened and enlightened in the Saadh-Sangat, the Holy Company (sggs 1298).
The mind is in the control of evil passions, evil intent, and duality (sggs 222).
The mind, deluded by doubt, buzzes around like a bumblebee (sggs ).
Deluded mind thinks of all sorts of corruption (sggs 222).
His mind is not pure, so what is the use of performing ritual cleansings? (sggs 905).
The Gurbani (Sri Guru Granth Sahib, SGGS) embodies the central theme of spiritual teachings — the Oneness of existence. Seeing nothing as apart from one's own Self. In other words, looking upon others as part of one's own Self is the Gurbani's Vision. So the Gurbani asks all the people to merge in their Self and thus attain the Transcendental experience of linking with the Divine Oneness. This ontological insight is the realization of the complete knowledge of one's essential Nature as undefiled Self or Pure Consciousness (Joti-Svaroop). Such spiritual experience is a one-to-one communion with God and hence even the fortunate ones who have this experience did not or do not generally speak about it. Accordingly, the Gurbani calls it "Goonge Kee Mathiyaaee" (mute's candy).God is everything, God is everything. Without God, there is nothing at all (sggs 485).
From this One Light, the entire universe welled up. So who is good, and who is bad? (sggs 1349).
O my mind, you are That — the true image of the Divine Light — know your Reality (sggs 441).
The One Unique Reality is seen everywhere, the Unstruck Celestial Music is heard everywhere, the One Creator is present in all creation; there is none else than He Himself everywhere (sggs 846).
Threefold ways are indicated to experience such equanimity of vision:
(1) remaining indifferent to the world;
(2) realizing Oneness of all beings; and
(3) gaining intellectual insight of the non-duality (i.e. absence of Doojaa Bhaav).Indifference is essentially same as detachment (Bairaag), Udaaseentaa or freedom from the bondage of the ephemeral world. As repeatedly indicated in the Gurbani, detachment from the worldliness is necessary to Spiritual Realization. Hence, the criteria that determines one's Spiritual growth is not one's education, caste, class, creed, skin-color, nationality, religion, gender, age, social status, physical appearance, titles, etc. One of the measuring rods of our Spiritual growth is our degree of detachment from the worldly objects. Our preoccupation, however, is always concerned with undue worldly pursuits and sensory pleasures. Unless dispassion for undue attachment to material pleasures and comforts is developed, one's dependence on them will impel him to more and more reactionary actions (causative Karma), and thereby fueling his desires and fears. Attachment clouds our sense of discrimination, reflection or inner inquiry. Detachment makes us introspective and discriminative (Viveka-Budhi), leading to virtuous and truthful conduct. The reflective mind enables us to discriminate between the eternal (permanent) and the ephemeral (impermanent). It helps us to know the difference between Sat and Asat (truth and falsehood or right and wrong). When there is total detachment from the mind (false ego-sense or Haume), there is no time and space (or the consciousness of plurality).The God-conscious being is always unattached, as the lotus in the water remains detached (sggs 272).
Amidst all, the soul is unattached (sggs 275).
One comes to see the Lord everywhere, when the soul becomes detached (sggs 1103).
Without developing detachment to mundane objects, one can not escape from worldliness or illusion -- Maya (sggs 329).
By becoming Spiritual beings (Gurmukhs) do good deeds and blossom forth within; balanced and detached in the Lord, they are in bliss (sggs 29).
The Udaasees abide in detachment (sggs 71).
Says Nanak, conquers ego, and remains forever detached (sggs 362).
Conquering the mind, one conquers the world, and then remains detached from corruption (sggs 1103).
In their own household and family, they are in Sahaj Samaadhi — Natural state of Being. O Nanak, those who are attuned to the Divine Name are truly detached from the world (sggs 1246).
Since my ten senses have become detached from passions, they have become obedient. Since then I have become an immaculate Yogi (sggs 208).
May I be a sacrifice unto those Gursikhs who, while living amidst Maya, remain indifferent to it (Vaar Bhai Gurdaas Jee, 12).
The Sikh of the Guru, being in the holy congregation, while living in joys remains indifferent to desires. (Vaar Bhai Gurdaas, 5).
Those who are attuned to the Divine Name, remain detached forever (sggs 230).
The Gurbani time and again talks about the Oneness — One God, One Pure Consciousness, One Truth or One Light that has become everything. This one Supreme Essence is the substratum (support or "Aadhaar") for all beings, places and things. It is this Infinite Essence, the Homogeneous Oneness, the highest plane of Pure Consciousness, which runs in and through everything. This One Eternal Reality is without-a-second — All-pervading Factor, Formless, unconditioned by time and space. That One Homogeneous Whole ("Saabat") is the Changeless in changing phenomena, like the one gold in ornaments, the one ocean in waves, the one clay in pots, the one thread in pearls, the one sun in rays, and the one moon in the pots filled with water.
One who becomes Gurmukh knows only the One. Serving the One, peace is obtained (sggs 113).
Roaming over the entire world, I have seen that the One Lord is the only Giver (sggs 510).
The One Lord alone is the Giver, pervading everywhere. There is no other at all (sggs 36).
You alone, O Lord, You alone (sggs 144).
God's servants meet with God and merge into That Oneness. God's servant and God are one and the same (sggs 447).
From Oneness, He has brought forth the countless multitudes. O Nanak, they will merge into the same One once again (sggs 131).
From Your Oneness, You become tens of thousands, and from tens of thousands, You become One (sggs 1202).
Those whose minds are imbued with the One Lord, forget to feel jealous of others. 1 They see none other than the Lord of the Universe. The Creator is the Doer, the Cause of causes. (sggs 189).
The Perfect One God pervades all (sggs 89).
I have wandered, searching in the ten directions - wherever I look, there I see God (sggs 298).
Recognize One Truth by erdaicating egoism — error (sggs 1277).
Whatever is seen, O God, is Your form (sggs724).
My Lord is One (sggs 350).
You are everywhere; all are Yours (sggs 998).
There is One Awareness among all Jeeva or beings (sggs 24).
As one thread holds hundreds and thousands of beads, He is woven into His creation (sggs 425).
The wind may raise up huge waves in the vast ocean, but they are just water in water (sggs 657).
Duality (Doojaa Bhaav) is the absence of the sense of Oneness of existence — forgetfulness (or ignorance) of the Ultimate Truth. The One Reality is the substratum of everything in the universe. We are this Pure Awareness (Joti-Svaroop). However, instead of striving to realize this Truth, when we try to give this Awareness various names and forms, the trouble arises! And that trouble is the movement of the mind (thoughts) manifesting in the notion of division, diversity, subject-object relationship, the feeling of two-ness or duality; which gives rise to the phenomenal world. Seen thusly, the very nature of the world is duality. It contains things and opposite of each thing such as joy and sorrow, love and hate, praise and insult, and so on. Thus, the mind conditioned by the perception of duality sees plurality, which, in turn, hides the Reality. By associating with the duality, one loses Divine Understanding. This loosening of the Divine Understanding gives rise to ignorance of the real Self so much talked about in the scriptures. Only when the duality imposed by the mind (limitations) is transcended is one able to experience the Bliss (Anand) of the unlimited Self, and realizes the inherent Oneness of all creation. After cessation of duality, only the Pure Consciousness remains. When established in such Pure Consciousness one will never again experience lust, anger, greed, attachment and self-conceit (also their numerous variations such as hatred, selfishness, jealousy, stubborn mindedness etc.). Such persons will only know Peace, Love and Happiness. While they continue to live in this world, with full control over their mind and body, they dedicate all their actions to God. When a person so works enlightenedly, his actions do not become binding on him. He is not affected by the pairs of opposites (likes and dislikes), for he is already in the Bliss of God realization. Living in this state of mind, he is a Jeevanmukta —
Without spiritual wisdom, the people worship ignorance. They thus grope in the darkness, in the love of duality (sggs 1412).
The mind is polluted by the love of duality (sggs 121).
The delusion of duality has deluded the mind (sggs 1342).
One is ruined by duality, his hunger is never satisfied (sggs 649).
O God, those who are in love with duality forget You (sggs 160).
Because of the love of duality, the world is polluted with the filth of egotism, and suffering in pain (sggs 39).
The duality of Maya dwells in the consciousness of the people of this material world (sggs 223).
The fool reads and reads, but holds tight to duality. He performs all sorts of rituals, but still suffers terrible pain (sggs 424).
Attached to duality, the foolish, blind and stupid people waste away and die. Like worms, they live in manure, and in it, they die over and over again. O Nanak, those who are attuned to the Naam are dyed in the color of truth; they take on the intuitive peace and poise of the Guru. The color of devotional worship does not fade away; they remain intuitively absorbed in the Reality (sggs 85).
The materialists may perform service, but his consciousness is attached to the love of duality. Through Maya, his attachment to children, spouse and relatives increases (sggs 1422).
When egotism and duality are eradicated, one merges in Intuitive Peace, or Sahaj Avasthaa (sggs 163).
When falsehood is vanished and duality is erased, one become completely filled with Truth (sggs 136).
Spiritual life (Gurmukh Lifestyle) is not the privilege of a chosen few because liberation from bondage is the birthright of every human being. But it is not feasible for all to take to the spiritual path by renouncing worldly life. Also, the Gurbani has repeatedly pointed out that it is not necessary to renounce the worldly life. The mind of man is the duality itself. So the practical difficulty that a spiritual aspirant faces is controlling the mind to dwell on God amidst the distractions of the world. This requires mind's constant dwelling in Satsang (saadh-Sangat) — God's Name (Simran or meditation), prayer, Kirtan, Kathaa (listening to the expositions highlighting God's glory), and so on. Spiritual practices are meant to temper the mind. Therefore, in the very outset of the SGGS, Baabaa Nanak emphasizes conquring one's mind (keeping it in check by becoming the Gurmukh, gaining mastery over it, annihilating it, making it pure or Truthful, etc.).If you conquer the mind, you conquer the material world (sggs 6).
One who kills this is a Sooraa — Spiritual Hero (sggs 238).
Subdue your desires, and struggle with your mind (sggs 1021).
O Nanak, by becomimg a Gurmukh, Spiritual Being, struggle with your own mind (sggs 1418).
The mind is awakened and enlightened in the Saadh-Sangat, the Holy Company (sggs 1298).
The mind is in the control of evil passions, evil intent, and duality (sggs 222).
The mind, deluded by doubt, buzzes around like a bumblebee (sggs ).
Deluded mind thinks of all sorts of corruption (sggs 222).
His mind is not pure, so what is the use of performing ritual cleansings? (sggs 905).
Wednesday, January 9, 2008
"KANCHAN KAAIAA": GOLDEN BODY
"KANCHAN KAAIAA": GOLDEN BODY
Within the fortress of the golden body, the Lord is revealed (sggs 449). [/red/]
You may gold-fill or gold-plate facade of a building, it will survive and even make it look attractive. But, if you gold-fill or gold-plate a live human body, it will not survive. It will become a mummy. Obviously, here Sri Guru Granth Sahib (SGGS) would not be talking about gold-filling or gold-plating one's body. Furthermore, the SGGS would not be talking about importance of one's skin color or complexion. Because, as the SGGS points out, it really does not matter the body ultimately will be lost.
Kabeer, do not bind yourself with that chain (of attachment to Maya), with which the world is bound. As the salt is lost in the flour, so willl your gold like body disappear ||117|| (sggs 1370).
Many claims (based on total hearsay, imagination or speculation) that when a person becomes Self-realized, his body literally changes to the color of the gold! It's unimaginable to think that the Infinite Wisdom of the SGGS here might be talking about superficialilty such as the color of one's skin.
Then what is it the Gurbani (SGGS) might be talking about here when it refers to the "Kanchan Kaaiaa": golden body? In this context, through the Gurbani, we will attempt to grasp the following:
1. What is "Kanchan Kaaiaa": golden body?
2. We are all born with the golden body.
3. If we are born with the golden body, then how it became disfigured?
4. How can we all reclaim our gold like radiant status back?
Number (1) will become obvious once we grasp the understanding of the number (2), (3) and (4) first. Therefore, to best understand #1, let's first try understanding # 2, #3 and #4 through the Gurbani.
We Are All Born With the Golden Body.
Yes, that's what the SGGS seems to hold. As infants, we all were born with Kanchan Kaaiaa (Kanchan = gold; and Kaaiaa = body) valuable as gold both in value and purity. Now let's pause for a moment and think about the significance of the infant state. For one, a new born infant is the epitome of self-surrender and innocence. What does it mean? To be like an infant (Baal-Budhi) means to be free of the false ego-sense or Haume. To be free of Haume means to be free of its offsprings like lust, anger, attachment, greed, pride and their numerous variations sucha as discontentment, selfishness, enviousness, stubborn-mindedness, corruption, possessiveness, slander, and so on.
The mortal's body is golden (Pure), and the soul-swan is immaculate (Pure), in which there is even tiny particle of the Immaculate Name (sggs 1256).
In the first watch of the night, O my merchant friend, your innocent mind has a childlike understanding (sggs 75).
Waheguru is the Giver of Perfect Peace to the people with Baal-Budhi (innocent-minded); O Nanak, God's Name is my support (sggs 714).
As indicated in the SGGS, the soul is the Image of God — Light of God (self-effulgent, ever fresh and young, full of Beauty and luster as gold) diffused in all which is believed to be the Essence of life and the Source of Bliss. Nothing in the body has the power to function without it. Once the soul-swan has departed and flown away, the body is medically declared dead. The soul is "Immaculate" (Pure or "Joti-Svaroopa") like the gold, encased in the body it animates. We are all born with this "infinite fortress of gold". When the soul gets superimposed with the egoism (Haume), functions of the body-mind-intellect apparatus also get tainted.
That body-horse is like gold (Pure, precious, radiant etc.), which is saddled (adorned) with the Jewel of the Name of the Lord (sggs 576).
That body is the infinite fortress of gold; which is permeated by the Infinite Shabad (sggs 1059).
Chanting God's Name and meditating on it within the fire of the womb, your life is sustained by dwelling on the Divine Name (sggs 76).
To be in the gold-like Pure state is to be saturated with the Unconditioned, Immaculate, Intact, Complete, Total, Undivided, Uunadulterated, Unalloyed, Unbroken, Timeless, Uncontaminated, Immutable or Pure Consciousness (Sabbat-Soorat) where there is no time, space and causation or past and future (Doojaa Bhaav or duality). Such a state arises when there is no attachment to the mind (egoism). As an infant, that's the state we all where born with — Pure, radiating like the gold.
Purify what is impure, and let the Lord's Presence be your religious tradition. Let your Intact Consciousness ("Saabat Soorat") be the turban on your head (sggs 1084).
God casts His Glance of Grace, O Nanak, upon those who have preserved their Spiritual Wealth (Pure Consciousness) Intact (sggs 1238).
If We Are Born With the Golden Body, Then How It Became Disfigured?
Simply put, it's the rise of the false ego-sense or Haume on the Infinite Pool of the Pure Awareness ("Joti-Svaroopa") that disfigures the golden state of the body and soul. When the soul gets superimposed with the Haume or egoism, the body also losses its golden functioning.
This golden body (Pure, Beutiful, precious etc.) has been disfigured and ruined by egotism (sggs 776).
Even though as a child each one of us is born with such precious Purity of the body and soul like the gold (i.e., "Saabat Soorat" or "Joti Svaroop etc."), however, due to the social mold and the environment one is thrown into, he ends up with the conditioned mental make-up. Then, from this conditioned body-mind-intellect personality (Haume or ego-being) arises the ego-being. In the process, we get separated from the Pure Consciousness (golden state) originally one is born with. In other words while growing up, we get programmed and trained to identify with the feeling of "mine, mine!". In this mode, side by side, false ego-sense (Haume) gets developed as we grow from infancy to adolescence. It then gets firmly-rooted after we marry and entangle in the achievement of various worldly desires. The moment physical ego becomes stronger in us, we become locked up, walled or cribbed in the prison of desires and fears. Consequently, the worldly consciousness (Haume) looks real to us. As a result, one becomes entangled in emotional attachment to his wife, children, relatives, friends, parents, and so on. Anger and greed follows the lust. Such conditioning results in false self-identifications with the time-bound consciousness (Haume), resulting in contamination of the state of Pure Being (gold-like state).
If you wish to keep your Consciousness Intact, then meditate on God; otherwise, It will break (sggs 1376).
Forgetting the Transcendent Lord (Pure Consciousness or Saabat Soorat), all sorts of illnesses are contracted (sggs 135).
As long as I walked along, carrying the burden (ego), I continued to suffer. But when I unburden myself, then I realize the Perfect Guru-God within; O Nanak, then I became fearless (sggs 214).
Continually claiming, "mine, mine", the mortals are drowned; the fools waste away and die (sggs 380).
How Can We All Reclaim our Gold Like Radiant Status Back?
"Why do I need to reclaim it back?", one may ask. Because, as the Guru's Word indicates, God is reavealed only within the golden body. So if one has the earnest desire to know God, he has to first reclaim his golden status back. Very simple!
The SGGS indicates we can reclaim the golden body back by eradicating the culprit that disfigured and ruined it in first place: Haume or false ego-sense. Perhaps now we can appreciate as to why the SGGS time and again indicates Haume to be the "greatest disease" and urges us to eradicate Haume. By abandoning this "burden" of false self-identifications with the time-bound consciousness, we can retrace our steps back to the Original gold-like state which we all were born with — Baal-Budhi, the state of no Haume or ego. How we can accomplish this is explained by the following verses (and many more throughout the SGGS).
The body becomes like gold (Pure, precious, Holy etc.), when the Satguru unites one (with God through His Teaching or Updes) (sggs 584).
Sadaa rahe kanchan si kaaiaa kaal na kabahoon biaapai: (by meditating on God) the body always remains radiant like gold and become Immortal (Sri Guru Gobind Singh, 1346).
Contemplating the Shabad, the body becomes golden (sggs 1064).
The body becomes golden, with the Shabad as its spouse (sggs1058).
That body is golden and immaculate (Pure), which is attached to the True Name of the True Lord (sggs 590).
Who has become the Gurmukh, who realizes God, his body is like gold (Pure); the Naam, the Name of the Lord, dwells deep within (sggs 1048)
Who has become the Gurmukh is permeated (with Naam), his body is golden (Pure), and his light merges into the Light of the Fearless Lord (sggs 833).
Human life is obtained only by the supreme merits; this body becomes radiant and golden when, by becoming the Gurmukh, one colors his body with the deep new color of the Lord's Name (sggs 575).
One who burns away hope and desire through the Shabad, chants the Lord's Name, and inspires others to chant it as we# ell. Through the Guru, he finds the Path to the Mansion of the Lord's Presence within. ||3|| His body becomes golden, by the Lord's Incomparable Light. He beholds the divine Beauty in all the three worlds (sggs 414).
Within the fortress of the golden body, the Lord is revealed (sggs 449).
The gold like fortress of the body is filled jewels (of Virtues divine qualities); when it is awakened by spiritual wisdom, one enshrines love for the essence of Reality (sggs 833).
(consider eight watches of the day and night as eight Khand or places, and this human body the ninth Khand) During the eight watches of the day and night (twenty-four hours), (O’ mortal !) transcend eight things [five deadly sins: lust, anger, greed, attachment, and pride) and three qualities (of the material nature or Maya: Taamas, Raajas, and Saatav)], and transcend the body-consciousness (the ninth Khand). Within the body are the Naou Nidhi (nine treasures) of the Name of the Lord - seek it there and become the ocean of Virtues. O Nanak, making the Guru their spiritual Guide, the blessed ones praise the Lord. In the fourth watch (early morning hours or Amrit Velaa), a longing arises in those of higher consciousness (exalted understanding). They become attuned or friend with those (Gurmukhs within whom is flowing the stream of Name) who have the True Name in their minds and on their lips. The Amorist (of the Name) is distributed there, and fortunate ones receive this gift. (As the gold is assayed by treating it with the process of heat, similarly, by applying the Name: Simian) the body is assayed, and take on the color of spirituality. If the Jeweler (God) casts His Glance of Grace, they are not need further heat treatment (trial, assaying, or Ghaalanaa). Throughout the other seven watches (besides the Amrit Vella) of the day, it is good to practice Truth, and sit with the spiritually wise (Gurmukhs). There, vice and virtue are discerned (judged or discriminated), and the capital of falsehood is decreased. (Because) there, the falsehood (counterfeit) is cast aside, and the Truth is cheered. Says Nanak, (there one also gets this understanding that) pain and pleasure are in the power of God, therefore it's vain to talk (or complain) about (pain etc.) ||1|| (sggs 146).
What is "Kanchan Kaaiaa": Golden Body?
Now let's sum it up as to what the "Kanchan Kaaiaa" is as indicated by the Gurbani. Essentially, it's the state of:
* Pure Consciousness, Intact Consciousness, Unconditioned Consciousness ("Joti-Svaroopa"), precious as gold, radiant as gold, etc.
* Gurmukhataa
* Perfection (Pooraa)
* The mind at Perfect Rest or Peace, beyond the bounds of time, space and causation
* The mind being linked to the Real Source or Real Center within
* Tthe mind permanently established in correct vision or outlook etc.
* Perfect spiritual Fitness
* Sahaj, Sunn, Bismaad, Immortal Bliss (Anand)
* Naam-consciousness
* Shabad-Surati
* Unbroken Awareness
* Linking of one's individual light to the Cosmic Light
* Baal-Budhi
* No Haume or ego
* Infinite Wisdom, Grace and Joy
* Inner Transformation
* Realization of God or Truth
* Unbroken Communion with the Divine
* Purity in thoughts, speech and actions etc.
* Becoming One with the Satguru (His Teaching, Updesa or Word)....
In nutshell, when one's body becomes radiant like gold, not only lips but his entire body smiles — radiating luminous rays of Grace, Wisdom, Peace and Joy. He shares unconditioned love and compassion with anyone and everyone. The innocence of a child awakens within (free of ego or Haume, worry and anxiety etc.). The world becomes Bismaad (a wonder). Indeed, to be in the Presence of such a Being situated in the elevated state of spiritual realization is to experience the best that the life has to offer.
You may gold-fill or gold-plate facade of a building, it will survive and even make it look attractive. But, if you gold-fill or gold-plate a live human body, it will not survive. It will become a mummy. Obviously, here Sri Guru Granth Sahib (SGGS) would not be talking about gold-filling or gold-plating one's body. Furthermore, the SGGS would not be talking about importance of one's skin color or complexion. Because, as the SGGS points out, it really does not matter the body ultimately will be lost.
Kabeer, do not bind yourself with that chain (of attachment to Maya), with which the world is bound. As the salt is lost in the flour, so willl your gold like body disappear ||117|| (sggs 1370).
Many claims (based on total hearsay, imagination or speculation) that when a person becomes Self-realized, his body literally changes to the color of the gold! It's unimaginable to think that the Infinite Wisdom of the SGGS here might be talking about superficialilty such as the color of one's skin.
Then what is it the Gurbani (SGGS) might be talking about here when it refers to the "Kanchan Kaaiaa": golden body? In this context, through the Gurbani, we will attempt to grasp the following:
1. What is "Kanchan Kaaiaa": golden body?
2. We are all born with the golden body.
3. If we are born with the golden body, then how it became disfigured?
4. How can we all reclaim our gold like radiant status back?
Number (1) will become obvious once we grasp the understanding of the number (2), (3) and (4) first. Therefore, to best understand #1, let's first try understanding # 2, #3 and #4 through the Gurbani.
We Are All Born With the Golden Body.
Yes, that's what the SGGS seems to hold. As infants, we all were born with Kanchan Kaaiaa (Kanchan = gold; and Kaaiaa = body) valuable as gold both in value and purity. Now let's pause for a moment and think about the significance of the infant state. For one, a new born infant is the epitome of self-surrender and innocence. What does it mean? To be like an infant (Baal-Budhi) means to be free of the false ego-sense or Haume. To be free of Haume means to be free of its offsprings like lust, anger, attachment, greed, pride and their numerous variations sucha as discontentment, selfishness, enviousness, stubborn-mindedness, corruption, possessiveness, slander, and so on.
The mortal's body is golden (Pure), and the soul-swan is immaculate (Pure), in which there is even tiny particle of the Immaculate Name (sggs 1256).
In the first watch of the night, O my merchant friend, your innocent mind has a childlike understanding (sggs 75).
Waheguru is the Giver of Perfect Peace to the people with Baal-Budhi (innocent-minded); O Nanak, God's Name is my support (sggs 714).
As indicated in the SGGS, the soul is the Image of God — Light of God (self-effulgent, ever fresh and young, full of Beauty and luster as gold) diffused in all which is believed to be the Essence of life and the Source of Bliss. Nothing in the body has the power to function without it. Once the soul-swan has departed and flown away, the body is medically declared dead. The soul is "Immaculate" (Pure or "Joti-Svaroopa") like the gold, encased in the body it animates. We are all born with this "infinite fortress of gold". When the soul gets superimposed with the egoism (Haume), functions of the body-mind-intellect apparatus also get tainted.
That body-horse is like gold (Pure, precious, radiant etc.), which is saddled (adorned) with the Jewel of the Name of the Lord (sggs 576).
That body is the infinite fortress of gold; which is permeated by the Infinite Shabad (sggs 1059).
Chanting God's Name and meditating on it within the fire of the womb, your life is sustained by dwelling on the Divine Name (sggs 76).
To be in the gold-like Pure state is to be saturated with the Unconditioned, Immaculate, Intact, Complete, Total, Undivided, Uunadulterated, Unalloyed, Unbroken, Timeless, Uncontaminated, Immutable or Pure Consciousness (Sabbat-Soorat) where there is no time, space and causation or past and future (Doojaa Bhaav or duality). Such a state arises when there is no attachment to the mind (egoism). As an infant, that's the state we all where born with — Pure, radiating like the gold.
Purify what is impure, and let the Lord's Presence be your religious tradition. Let your Intact Consciousness ("Saabat Soorat") be the turban on your head (sggs 1084).
God casts His Glance of Grace, O Nanak, upon those who have preserved their Spiritual Wealth (Pure Consciousness) Intact (sggs 1238).
If We Are Born With the Golden Body, Then How It Became Disfigured?
Simply put, it's the rise of the false ego-sense or Haume on the Infinite Pool of the Pure Awareness ("Joti-Svaroopa") that disfigures the golden state of the body and soul. When the soul gets superimposed with the Haume or egoism, the body also losses its golden functioning.
This golden body (Pure, Beutiful, precious etc.) has been disfigured and ruined by egotism (sggs 776).
Even though as a child each one of us is born with such precious Purity of the body and soul like the gold (i.e., "Saabat Soorat" or "Joti Svaroop etc."), however, due to the social mold and the environment one is thrown into, he ends up with the conditioned mental make-up. Then, from this conditioned body-mind-intellect personality (Haume or ego-being) arises the ego-being. In the process, we get separated from the Pure Consciousness (golden state) originally one is born with. In other words while growing up, we get programmed and trained to identify with the feeling of "mine, mine!". In this mode, side by side, false ego-sense (Haume) gets developed as we grow from infancy to adolescence. It then gets firmly-rooted after we marry and entangle in the achievement of various worldly desires. The moment physical ego becomes stronger in us, we become locked up, walled or cribbed in the prison of desires and fears. Consequently, the worldly consciousness (Haume) looks real to us. As a result, one becomes entangled in emotional attachment to his wife, children, relatives, friends, parents, and so on. Anger and greed follows the lust. Such conditioning results in false self-identifications with the time-bound consciousness (Haume), resulting in contamination of the state of Pure Being (gold-like state).
If you wish to keep your Consciousness Intact, then meditate on God; otherwise, It will break (sggs 1376).
Forgetting the Transcendent Lord (Pure Consciousness or Saabat Soorat), all sorts of illnesses are contracted (sggs 135).
As long as I walked along, carrying the burden (ego), I continued to suffer. But when I unburden myself, then I realize the Perfect Guru-God within; O Nanak, then I became fearless (sggs 214).
Continually claiming, "mine, mine", the mortals are drowned; the fools waste away and die (sggs 380).
How Can We All Reclaim our Gold Like Radiant Status Back?
"Why do I need to reclaim it back?", one may ask. Because, as the Guru's Word indicates, God is reavealed only within the golden body. So if one has the earnest desire to know God, he has to first reclaim his golden status back. Very simple!
The SGGS indicates we can reclaim the golden body back by eradicating the culprit that disfigured and ruined it in first place: Haume or false ego-sense. Perhaps now we can appreciate as to why the SGGS time and again indicates Haume to be the "greatest disease" and urges us to eradicate Haume. By abandoning this "burden" of false self-identifications with the time-bound consciousness, we can retrace our steps back to the Original gold-like state which we all were born with — Baal-Budhi, the state of no Haume or ego. How we can accomplish this is explained by the following verses (and many more throughout the SGGS).
The body becomes like gold (Pure, precious, Holy etc.), when the Satguru unites one (with God through His Teaching or Updes) (sggs 584).
Sadaa rahe kanchan si kaaiaa kaal na kabahoon biaapai: (by meditating on God) the body always remains radiant like gold and become Immortal (Sri Guru Gobind Singh, 1346).
Contemplating the Shabad, the body becomes golden (sggs 1064).
The body becomes golden, with the Shabad as its spouse (sggs1058).
That body is golden and immaculate (Pure), which is attached to the True Name of the True Lord (sggs 590).
Who has become the Gurmukh, who realizes God, his body is like gold (Pure); the Naam, the Name of the Lord, dwells deep within (sggs 1048)
Who has become the Gurmukh is permeated (with Naam), his body is golden (Pure), and his light merges into the Light of the Fearless Lord (sggs 833).
Human life is obtained only by the supreme merits; this body becomes radiant and golden when, by becoming the Gurmukh, one colors his body with the deep new color of the Lord's Name (sggs 575).
One who burns away hope and desire through the Shabad, chants the Lord's Name, and inspires others to chant it as we# ell. Through the Guru, he finds the Path to the Mansion of the Lord's Presence within. ||3|| His body becomes golden, by the Lord's Incomparable Light. He beholds the divine Beauty in all the three worlds (sggs 414).
Within the fortress of the golden body, the Lord is revealed (sggs 449).
The gold like fortress of the body is filled jewels (of Virtues divine qualities); when it is awakened by spiritual wisdom, one enshrines love for the essence of Reality (sggs 833).
(consider eight watches of the day and night as eight Khand or places, and this human body the ninth Khand) During the eight watches of the day and night (twenty-four hours), (O’ mortal !) transcend eight things [five deadly sins: lust, anger, greed, attachment, and pride) and three qualities (of the material nature or Maya: Taamas, Raajas, and Saatav)], and transcend the body-consciousness (the ninth Khand). Within the body are the Naou Nidhi (nine treasures) of the Name of the Lord - seek it there and become the ocean of Virtues. O Nanak, making the Guru their spiritual Guide, the blessed ones praise the Lord. In the fourth watch (early morning hours or Amrit Velaa), a longing arises in those of higher consciousness (exalted understanding). They become attuned or friend with those (Gurmukhs within whom is flowing the stream of Name) who have the True Name in their minds and on their lips. The Amorist (of the Name) is distributed there, and fortunate ones receive this gift. (As the gold is assayed by treating it with the process of heat, similarly, by applying the Name: Simian) the body is assayed, and take on the color of spirituality. If the Jeweler (God) casts His Glance of Grace, they are not need further heat treatment (trial, assaying, or Ghaalanaa). Throughout the other seven watches (besides the Amrit Vella) of the day, it is good to practice Truth, and sit with the spiritually wise (Gurmukhs). There, vice and virtue are discerned (judged or discriminated), and the capital of falsehood is decreased. (Because) there, the falsehood (counterfeit) is cast aside, and the Truth is cheered. Says Nanak, (there one also gets this understanding that) pain and pleasure are in the power of God, therefore it's vain to talk (or complain) about (pain etc.) ||1|| (sggs 146).
What is "Kanchan Kaaiaa": Golden Body?
Now let's sum it up as to what the "Kanchan Kaaiaa" is as indicated by the Gurbani. Essentially, it's the state of:
* Pure Consciousness, Intact Consciousness, Unconditioned Consciousness ("Joti-Svaroopa"), precious as gold, radiant as gold, etc.
* Gurmukhataa
* Perfection (Pooraa)
* The mind at Perfect Rest or Peace, beyond the bounds of time, space and causation
* The mind being linked to the Real Source or Real Center within
* Tthe mind permanently established in correct vision or outlook etc.
* Perfect spiritual Fitness
* Sahaj, Sunn, Bismaad, Immortal Bliss (Anand)
* Naam-consciousness
* Shabad-Surati
* Unbroken Awareness
* Linking of one's individual light to the Cosmic Light
* Baal-Budhi
* No Haume or ego
* Infinite Wisdom, Grace and Joy
* Inner Transformation
* Realization of God or Truth
* Unbroken Communion with the Divine
* Purity in thoughts, speech and actions etc.
* Becoming One with the Satguru (His Teaching, Updesa or Word)....
In nutshell, when one's body becomes radiant like gold, not only lips but his entire body smiles — radiating luminous rays of Grace, Wisdom, Peace and Joy. He shares unconditioned love and compassion with anyone and everyone. The innocence of a child awakens within (free of ego or Haume, worry and anxiety etc.). The world becomes Bismaad (a wonder). Indeed, to be in the Presence of such a Being situated in the elevated state of spiritual realization is to experience the best that the life has to offer.
Monday, December 17, 2007
The Sikh Brahmin
This is a typical example how Sikhs are being befooled by so-called leaders in the name of religion and secularism. Ex-cricketer Navjot Singh Sidhu, who had contested and won a seat as Member of Parliament in the holy city of Amritsar, has recently appeared in the news donning typical Brahmanical attire including a dhoti, the sacred-thread of Hindus called Janeu and a Tilak on the forehead and performed a Havan in absolute Brahminical fashion.Sidhu, who had been a successful cricketer, has many facets as an individual and has been judging the contestants in Laughter Challenge on television where he has proved to be a character of mockery by getting laughed at by one and all. Sidhu has left no means to bring humiliation to Sikhs by getting ridiculed by everybody around at any given instance. Sidhu was shamelessly glad when he was filmed by the press while performing Havan. To add fuel in the fire, a number of Sikh leaders from BJP justified Sidhu’s act by saying that it is his personal belief and no one should bother about that. Where are such guys leading us, Khalsa ji? This is a question to consider.Let us look what Guru Sahib says about such people:Ghar Dar Chhoday Aapna Par Ghar Jhootha Jaaye. (The false one leaves his own hearth and home, and goes out to another's home.)
THE GAME OF A NAME – Ram Rahim Singh
Probably, everyone is aware of the name of fake saint Gurmeet Ram Rahim Singh, the name that signifies combination of all three major religions of India. On the parallel lines of his name, this fake-saint is befooling people from all castes and creeds. This man owns property worth billions in Sirsa (Haryana). The network is famous (read, infamous) with the name of SACHA SAUDA that is now generally termed as JHOOTHA SAUDA. Let us find out why.This baba has hundreds of girls in his herm and calls them his ‘Gopis’. He can call any girl to his chamber called GUFA any time to everyone knows for what. If he doubts any of his followers’ integrity towards services rendered in his honor, he orders to eliminate him. CBI has booked him in numerous cases of murder and rape. Skeletons have come out from his dera’s cupboards through his own ex-drivers, who were once very close to him and are eye witnesses to his crimes. All these details are being published in daily newspapers of India and various channels of TV network transmit public interest stories of baba’s favorite games and interests almost everyday these days. Justice will take its toll and law would prevail. Isn’t it funny that some people in this world want to have all the cakes and like to eat them too?There is a question-What kind of history such people create in human world? You can just ponder over it and write to us your views!!!Conceived By: Parminder Singh
NO ROOM IN GOD’S OWN HOME?
The basic concept of Guru Nanak’s Philosophy of ‘Ghar Ghar andar Dharamsaal’ was to provide shelter and food to the Sangat and the travelers.The successor Gurus followed and developed the practice further for benefit of mankind without taking caste or creed into consideration.Those who were supposed to spread this philosophy and practice in modern times have made business out of it and are making mockery of this pious social-cum-religious practice.News were rife not only recently but since last few years that in homeland of Sikh shrines, the accommodation is given to those who misuse the accommodation to do unsocial activities.Money is taken but not registered and is conveniently pocketed by those who are managing the show. Rooms are booked in advance for politicians and their relatives who come and go at their convenience, have nothing to do with Darshan at Shrine. The culprits are transferred at the most after they get caught red-handed. Management is in news for all the wrong reasons.
HOW CAN LIFE BE PROLONGED BY A DAY’S FAST?
Sahib Sri Guru Nanak Dev ji right from childhood had condemned the useless rituals like janeu, rubbing ash on body, fasting, shedding clothes, reciting mantras, performing yagnas, sacrificing in the name of religion, sati custom and similar rituals which bring no gain to life. The same Jot traveled from 2nd to 10th Nanak and they also guarded the values put forth by Baba Nanak. The details on why these rituals should not be practiced can be found in Hymns of Sri Guru Granth Sahib. One of these rituals has found a large following in Sikh women in our times and that is Karva Chauth.Sikh women observing Karva Chauth indulge in such useless rituals because of three reasons – their narrow mindedness, influence of a society spoilt with futile practices and lack of knowledge. They are caught in this web as they are deprived of teachings of Gurbani and lack knowledge of what the true fasting is.On the Karva Chauth day, the women fast for the whole day and don’t partake food, or even drink a drop of water. Even unmarried girls are asked to observe fast to get a good husband. In the evening, they listen to a funny story from a lady Brahmin. They eat to break their fast only when moon is up. Many fall sick due to starvation. The purpose of this ritual is to wish prolonged life for their husbands. Even if the husband is a useless fellow and abuses his wife everyday, the wife must faithfully keep the fast. In other words this ritual pushes the women towards slavery. Why a man does not fast wishing long life for his wife?There was an instance in Jalalabad (West) in Ferozepur district of Punjab three years back where a man was climbing up the water tank on the roof of his house to search of whether the moon is visible or not. He slipped and lost his life. But as they say in Punjabi, the crazy do not have horns.In today’s scientific world where men and women have equal rights such useless rituals do not hold water. The answer to the pertinent question as to how can one save the life of another person just by keeping a day’s fast, lacks explanation.If the rituals like Karva Chauth could prolong the lives then there would be no history of husband deaths prior to their wives but the facts are otherwise. The soldiers won’t die on battle fronts if Karva Chauth is effective.Like this useless fast there can be a long and useless discussion, as those who follow rituals with blind faith cannot see logic. It is churning water to get butter.
SERVING THE GURU?
It is good to have faith but we all know that it is not good to have blind faith. We also know that the rituals are a useless exercise. That is why Sikh Gurus brought a sea change in religious beliefs. Guru Nanak started his sermons with word IK ONKAR defining ONE GOD (WAHEGURU) for all mankind of the world. Guru Nanak created altogether a new philosophy condemning the rituals and worship of stones/statues. He and the Gurus who followed him directed followers to understand SHABAD GURU. The understanding only comes if a devoted Sikh reads and understands Gurbani and applies the teachings of Gurbani to change/ transform himself/herself to become a better person adopting the ways advised in Sri Guru Granth Sahib.But it is sad state of affairs that some Sikhs are so ignorant that they follow Brahminical rituals and start worshiping Guru Granth instead of reading and understanding the teachings. It is good to show respect and keep Guru Granth in clean and pious environment Instead they put Guru Granth during summers under fans/Acs and during winters, wrap the Granth in warm Rumallas and put heaters as if the Shabad Guru in fact feels cold and heat. Especially when such a practice is adopted in Gurdwaras the devotees try to enact the same way and such a practice spreads turning in to Brahminical rituals. The emphasis/preference is to worship following rituals, not to read and understand Gurbani.On the other hand we all pray every day in Gurdwaras “Jo prabh ko milbo chahe khoj shabad mein leh” Now what is this ‘khoj’ in shabad? It simply implies that every Sikh must read Gurbani, understand and apply to get rid of five vices to become a true Sikh. One cannot become a true Sikh simply by following blind faith or carrying out such useless rituals. How can we call these rituals a true religion which takes us away from teachings of the Gurus who sacrificed for the values they left with their Sikhs as Hymns in Guru Granth?Any Sikh who calls himself a Sikh is not a Sikh if he/she does not read Gurbani, does not understand and apply its teachings in life to change for the better. Numerous Hymns can be quoted from Guru Granth to support these thoughts!!!
CONFLICTS OF THE RELIGIOUS WORLD
It is good to be religious and remember GOD. People around this world have created their own Gods as per their perception and requirement and emphasize that their religion is the only one which must be followed. We all know that the pious feelings of brotherhood for humans in the world can only bring Peace and Harmony.
We also see around in the world that certain followers of various faiths and religions, nurse staunch ideas and go beyond the perspectives and try to impose their own religious feelings on others to force them to feel and follow the practices of their owned faith, which do not translate the true teachings of their real faith. No religion teaches to force others to follow or accept the teaching of their own.
World religions propagate that brotherhood and harmony are necessary for peace. But on the other hand these religions had been responsible to start the wars in this world.In fact religions germinate controversies and the outcome is catastrophic.Thus they belittle their respective religions.
We can not reduce the size of a line without touching it but we can certainly do that by drawing a bigger line in parallel to that thus making it smaller. It is important to study the religious teachings and then spread a message for benefit of humanity with love and affection without attaching any conditions to such messages and without expecting any outcomes or results as any effort with honesty and sincerity will certainly bring better results.
Sikhism is the youngest out of the major five religions of our world. Guru Nanak pointed out the useless rituals whether they were followed by Hindusor Muslims in that era. He spread the universal messages for brotherhood that there is only one GOD for all the humans. Guru Nanak spread this message of peace and harmony by traveling far off places in the world in those times when transport means were not developed yet.
The message, this satire is trying to convey is humble effort to draw the attention of readers to this truth that no one can become better religious person simply by posing as such. Rather one has to prove through one’s efforts, actions and good deeds.
WITHOUT SATSANG ONE COLLECTS FILTH ONLY
Without good fortune, the Satsang (guild of the Ttrue and the Wise ones,
Holy Company, Association of Truth etc.) is not came upon; without this
Sangat, people are stained with the filth (of Bikaars or negative
propensities of the mind, sins etc. (sggs 95).
Satsang is the first step in spiritual life. Thus, as indicated in the SGGS (Sri Guru Granth Sahib), we just collect "filth" when we are not with Satsang. It's the "filth" of Maya, the "filth" of ignorance, the "filth" of Haume (false ego-sense), inner garbage or pollution — expansion of Bikaars (negative propensities of the mind) such as lust, anger, greed, attachment, pride or arrogance, jealously, stubborn mindedness and their numerous variations.
O servants of the Lord, O Saints, O my brothers, let us join together! Show me the way to my Lord. I am so hungry for (His Darshan). Please fulfill my faith, O Life of the World, O Great Giver. Obtaining the the Lord's Darshan, my mind is fulfilled. ||1|| Joining the Satsangat, I chant the Bani of the Lord's (Praise etc.). The Sermon of the Lord's Name is pleasing to my mind. The Amrit (Ambrosial Nectar) of the Lord's Name is so sweet to my mind. Meeting the Satguru, I drink in this Amrit (of this Name). ||2|| By great good fortune, the Lord's Sangat (that shows the way the Lord) is obtained, while the unfortunate ones wander around in doubt, enduring painful beatings (of Bikaars). Without good fortune, the Satsang (guild of the Ttrue and the Wise ones, Holy Company, Association of Truth etc.) is not came upon; without this Sangat, people are stained with the filth (of Bikaars or negative propensities of the mind, sins etc.||3|| Come and meet me, O Life of the World, my Beloved. Please bless me with Your Mercy, and enshrine Your Name within my mind. Says Nanak, through the Guru's Teachings, the Sweet Name becomes pleasing to the mind, and the mind becomes drenched and delighted with the Naam. ||4||4|| (sggs 95).
But, seemingly, it sounds paradoxical that without "good fortune" one cannot come across the Satsang, and, as a consequent of this, one ends up collecting nothing but inner "filth" in life, and his mind remains stained with Bikaars! Furthermpre, Baabaa Nanak in the following verse indicates that it's only the good deeds (Karma) of the past that bestows Naam (the Lord's Name) upon one.
Without good fortune, the Satsangat is not obtained. By one's (good) Karma, the Lord's Name is received (sggs 1171).
By reading these verses one may get a sense of pessimism and entertain the idea that if he is not fortunate or if it's not in his destiny to obtain Satsang, then it's not his problem. He may then consider to play the "wait and see" game and continue living the usual life. This is not what the Gurbani is advocating here. It's simply making us aware of the web of Karma that one's past Karma can cause spiritual enlightenment or spiritual fall, signifying the gripping effects of one's deeds. In fact this alone should be enough to give us incentive to mend our Manmukh ways (the lifestyle of "filth")! To put it otherwise, adherence to the spiritual life (Gurmukh Lifestyle) for every individual is not optional, and that failure to do so attracts a penalty. These verses also remind us that we cannot continue on the path of Manmukhtaa, and that we can correct at least the future!
Make only those efforts by which mental "filth" — lust, anger, greed, bondage, pride, jealousy, stubborn mindedness, etc. — may not attach to you (sggs 199).
Engrossed in this transitory drama, (Manmukhs) are of no avail in either this world or the next (sggs 29).
Embellish both this world and the next (sggs 293).
In other words, in him whose identity with the divine is not present, the false ego-sense (Haume) in one's achievements stands out, thereby binding him to the consequences of Kaarmic actions. With regard to the Satsangat, Baabaa Nanak in a verse of Sri Raag specifies a strict criteria for it, in which he defines as to what the real Satsangat is. Although congregational worship is important, but as indiacted in the following verse, not every congregation can necessarily be called Satsangat.
How is the Satsangat to be known? There, (only) God's One Name is chanted. The One Name is the Hukam (Will of God); O Nanak, the True Guru has given me this understanding (sggs 71).
The Gurmukhs are the Holy, pleasing to God; in His mercy, He blends them with Himself (sggs 881).
If I meet the Gurmukh, my spiritual Friend, he will show me God, the Treasure of Excellence (sggs 40).
Renounce lust, anger, greed and attachment (i.e. all evil passions); give up your games of deception. Snap the noose of egotism, and let yourself be at home in the Saadh Sangat, the Company of the Holy (sggs 1403).
Nanak gives this advice: O dear mind, in the Saadh-Sangat, burn away your doubts (sggs 79).
Without the Saadh Sangat, the Company of the Holy, no one swims across (sggs 373).
Ego is never eradicated without the Saadhoo's Satsangat (sggs 1098).
Sat means the Supreme Truth or God, and Sang means association or to associate with That Truth. Clearly, not every and any Sang or Sangat is qualified to be called Satsangat. The SGGS urges us to focus consciousness on the Satguru (Guru's Word or His Teaching) and become the Gurmukh (Self-realized, Jeevanmukta, the one who abode in the Truth). Because, as the SGGS puts it "the Lord is not realized any other way." Such Satsangat will sweep our minds clean of the inner "filth".
O Nanak, by becoming the Gurmukh, you will be saved (from the crooked ways of Bikaars: negative propensities of the mind) and (this is how you will abide) with God i.e., God Consciousness (sggs1410).
Those who become the Gurmukhs, they are emancipated by the Lord (Madhusoodan = who killed the demon named Madhu). The Lord Krishna Muraare (the name Krishna literally means All-attractive or All-beautiful, and Muraare = who destroyed the demon named Muraare) becomes the Gurmukh's Companion (Friend etc.). By becoming the Gurmukh, find the Merciful Lord (Daamodar = fountain of mercy). He (the Lord) is not realized any other way ||2|| (sggs 98).
The people of all the four Varnas sit together in the company of the Gurmukhs (Vaars Bhai Gurdaas, 3).
O friend, (tell me) if you make friends with the Manmukhs, how can you expect Sukha? Make friends with the Gurmukhs, and focus your consciousness on the True Guru (sggs 1421).
As Gurmukhs, who meditate on the Naam, the Name of the Lord, age after age, they are the Family of the Satguru (sggs 79).
By serve the Satguru, the filth of ego departs (sggs 852).
Meeting with the Satguru, (one) meditates on the God's Amrit-Name and his mind becomes immaculately pure (sggs 383).
Holy Company, Association of Truth etc.) is not came upon; without this
Sangat, people are stained with the filth (of Bikaars or negative
propensities of the mind, sins etc. (sggs 95).
Satsang is the first step in spiritual life. Thus, as indicated in the SGGS (Sri Guru Granth Sahib), we just collect "filth" when we are not with Satsang. It's the "filth" of Maya, the "filth" of ignorance, the "filth" of Haume (false ego-sense), inner garbage or pollution — expansion of Bikaars (negative propensities of the mind) such as lust, anger, greed, attachment, pride or arrogance, jealously, stubborn mindedness and their numerous variations.
O servants of the Lord, O Saints, O my brothers, let us join together! Show me the way to my Lord. I am so hungry for (His Darshan). Please fulfill my faith, O Life of the World, O Great Giver. Obtaining the the Lord's Darshan, my mind is fulfilled. ||1|| Joining the Satsangat, I chant the Bani of the Lord's (Praise etc.). The Sermon of the Lord's Name is pleasing to my mind. The Amrit (Ambrosial Nectar) of the Lord's Name is so sweet to my mind. Meeting the Satguru, I drink in this Amrit (of this Name). ||2|| By great good fortune, the Lord's Sangat (that shows the way the Lord) is obtained, while the unfortunate ones wander around in doubt, enduring painful beatings (of Bikaars). Without good fortune, the Satsang (guild of the Ttrue and the Wise ones, Holy Company, Association of Truth etc.) is not came upon; without this Sangat, people are stained with the filth (of Bikaars or negative propensities of the mind, sins etc.||3|| Come and meet me, O Life of the World, my Beloved. Please bless me with Your Mercy, and enshrine Your Name within my mind. Says Nanak, through the Guru's Teachings, the Sweet Name becomes pleasing to the mind, and the mind becomes drenched and delighted with the Naam. ||4||4|| (sggs 95).
But, seemingly, it sounds paradoxical that without "good fortune" one cannot come across the Satsang, and, as a consequent of this, one ends up collecting nothing but inner "filth" in life, and his mind remains stained with Bikaars! Furthermpre, Baabaa Nanak in the following verse indicates that it's only the good deeds (Karma) of the past that bestows Naam (the Lord's Name) upon one.
Without good fortune, the Satsangat is not obtained. By one's (good) Karma, the Lord's Name is received (sggs 1171).
By reading these verses one may get a sense of pessimism and entertain the idea that if he is not fortunate or if it's not in his destiny to obtain Satsang, then it's not his problem. He may then consider to play the "wait and see" game and continue living the usual life. This is not what the Gurbani is advocating here. It's simply making us aware of the web of Karma that one's past Karma can cause spiritual enlightenment or spiritual fall, signifying the gripping effects of one's deeds. In fact this alone should be enough to give us incentive to mend our Manmukh ways (the lifestyle of "filth")! To put it otherwise, adherence to the spiritual life (Gurmukh Lifestyle) for every individual is not optional, and that failure to do so attracts a penalty. These verses also remind us that we cannot continue on the path of Manmukhtaa, and that we can correct at least the future!
Make only those efforts by which mental "filth" — lust, anger, greed, bondage, pride, jealousy, stubborn mindedness, etc. — may not attach to you (sggs 199).
Engrossed in this transitory drama, (Manmukhs) are of no avail in either this world or the next (sggs 29).
Embellish both this world and the next (sggs 293).
In other words, in him whose identity with the divine is not present, the false ego-sense (Haume) in one's achievements stands out, thereby binding him to the consequences of Kaarmic actions. With regard to the Satsangat, Baabaa Nanak in a verse of Sri Raag specifies a strict criteria for it, in which he defines as to what the real Satsangat is. Although congregational worship is important, but as indiacted in the following verse, not every congregation can necessarily be called Satsangat.
How is the Satsangat to be known? There, (only) God's One Name is chanted. The One Name is the Hukam (Will of God); O Nanak, the True Guru has given me this understanding (sggs 71).
The Gurmukhs are the Holy, pleasing to God; in His mercy, He blends them with Himself (sggs 881).
If I meet the Gurmukh, my spiritual Friend, he will show me God, the Treasure of Excellence (sggs 40).
Renounce lust, anger, greed and attachment (i.e. all evil passions); give up your games of deception. Snap the noose of egotism, and let yourself be at home in the Saadh Sangat, the Company of the Holy (sggs 1403).
Nanak gives this advice: O dear mind, in the Saadh-Sangat, burn away your doubts (sggs 79).
Without the Saadh Sangat, the Company of the Holy, no one swims across (sggs 373).
Ego is never eradicated without the Saadhoo's Satsangat (sggs 1098).
Sat means the Supreme Truth or God, and Sang means association or to associate with That Truth. Clearly, not every and any Sang or Sangat is qualified to be called Satsangat. The SGGS urges us to focus consciousness on the Satguru (Guru's Word or His Teaching) and become the Gurmukh (Self-realized, Jeevanmukta, the one who abode in the Truth). Because, as the SGGS puts it "the Lord is not realized any other way." Such Satsangat will sweep our minds clean of the inner "filth".
O Nanak, by becoming the Gurmukh, you will be saved (from the crooked ways of Bikaars: negative propensities of the mind) and (this is how you will abide) with God i.e., God Consciousness (sggs1410).
Those who become the Gurmukhs, they are emancipated by the Lord (Madhusoodan = who killed the demon named Madhu). The Lord Krishna Muraare (the name Krishna literally means All-attractive or All-beautiful, and Muraare = who destroyed the demon named Muraare) becomes the Gurmukh's Companion (Friend etc.). By becoming the Gurmukh, find the Merciful Lord (Daamodar = fountain of mercy). He (the Lord) is not realized any other way ||2|| (sggs 98).
The people of all the four Varnas sit together in the company of the Gurmukhs (Vaars Bhai Gurdaas, 3).
O friend, (tell me) if you make friends with the Manmukhs, how can you expect Sukha? Make friends with the Gurmukhs, and focus your consciousness on the True Guru (sggs 1421).
As Gurmukhs, who meditate on the Naam, the Name of the Lord, age after age, they are the Family of the Satguru (sggs 79).
By serve the Satguru, the filth of ego departs (sggs 852).
Meeting with the Satguru, (one) meditates on the God's Amrit-Name and his mind becomes immaculately pure (sggs 383).
Monday, September 17, 2007
The Code of Sikh Conduct and Conventions
Chapter I
The Definition of SikhAriticle 1
- Any human being who faithfully believes in
- (i) One Immortal Being,
(ii) Ten Gurus, from Guru Nanak Dev to Guru Gobind Singh,
(iii) The Guru Granth Sahib,
(iv) The utterances and teachings of the ten Gurus and
(v) the baptism bequeathed by the tenth Guru, and who does not owe allegiance to any other religion, is a Sikh.
Chapter II
Sikh LivingArticle II
A Sikh’s life has two aspects: individual or personal and corporate or Panthic.
Chapter III
A Sikh’s Personal LifeArticle III
- A Sikh’s personal life should comprehend -
- (i) meditation on Nam (Divine Substance) and the scriptures,
(ii) leading life according to the Gurus teachings and
(iii) altruistic voluntary service.
Aritcle IV
(1) A Sikh should wake up in the ambrosial hours (three hours before the dawn), take bath and, concentrating his/her thoughts on One Immortal Being, repeat the name Waheguru (Wondrous Destroyer of darkness).
(2) He/she should recite the following scriptural compositions every day:
(a) the Japji, the Jaapu and the Ten Sawayyas (Quartets) - beginning “Sarawag sudh” - in the morning.
- (b) Sodar Rehras compromising the following compositions:
- (i) nine hymns of the Guru Granth Sahib, occurring in the holy book after the Japuji Sahib, the first of which begins with “Sodar” and the last of which ends with “saran pare ki rakh sarma”.
(ii) The Benti Chaupai of the tenth Guru (beginning “hamri karo hath dai rachha” and ending with “dusht dokh te leho bachai”
(iii) the Sawayya beginning with the words “pae geho jab te tumre”
(iv) the Dohira beginning with the words “sagal duar kau chhad kai”
(v) the first five and the last pauris (stanzas) of Anand Sahib
(vi) and Mundawani and the Slok Mahla 5 beginning “tere kita jato nahi” in the evening after sunset.
The morning and evening recitations should be concluded with Ardas (formal supplication litany).
- (3) (a) The text of the Ardas:
- One Absolute Manifest; victory belongeth to the Wonderous Destroyer of darkness. May the might of the All-powerful help!
Ode to the might by the tenth lord.
Having first thought of the Almighty’s prowess, let us thing of Guru Nanak. Then of Guru Angad, Amardas and Ramdas - may they be our rescuers! Remember then Arjan, Hargobind and Harirai. Meditate then on revered Hari Krishan on seeing whom all suffering vanishes. Think then of Tegh Bahadar, remembrance of whom brings all nine treasures. He comes to rescue everywhere. Then of the tenth lord, revered Guru Gobind Singh, who comes to rescue everywhere. The embodiment of the light of all ten sovereign lordships, the Guru Granth Sahib - think of the view and reading of it and say, “Waheguru (Wondrous Destroyer of darkness)”. Meditating on the achievement of the dear and truthful ones, including the five beloved ones, the four sons of the tenth Guru, forty liberated ones, steadfast ones, constant repeaters of the Divine Name, those given to assiduous devotion, those who repeated the Nam, shared their fare with others, ran free kitchen, wielded the sword and everlooked faults and shortcomings, say “Waheguru”, O Khalsa.
Meditating on the achievement of the male and female members of the Khalsa who laid down their lives in the cause of dharma (religion and righteousness), got their bodies dismembered bit by bit, got their skulls sawn off, got mounted on spiked wheels, got their bodies sawn, made sacrifices in the service of the shrines (gurdwaras), did not betray their faith, sustained their adherence to the Sikh faith with sacred unshorn hair uptill their last breath, say, “Wondrous Destroyer of darkness”, O Khalsa.
Thinking of the five thrones (seats of religious authority) and all gurdwaras, say, “Wondrous Destroyer of darkness”, O Khalsa.
Now it is the prayer of the whole Khalsa. May the conscience of the whole Khalsa be informed by Waheguru, Waheguru, Waheguru and, in consequence of such remembrance, may total well-being obtain. Wherever there are communities of the Khalsa, may there be Divine protection and grace, and ascendance of the supply of needs and of the holy sword, protection of the tradition of grace, victory to the Panth, the succour of the holy sword, ascendance of the Khalsa. Say, O Khalsa, “Wondrous Destroyer of darkness”.
Unto the Sikhs the gift of the Sikh faith, the gift of the untrimmed hair, the gift of the disciple of their faith, the gift of sense of discrimination, the gift of truest, the gift of confidence, above all, the gift of meditation on the Divine and bath in the Amritsar (holy tank at Amritsar). May hymns-singing missionary parties, the flags, the hostels, abide from age to age. May righteousness reign supreme. Say, “Wondrous Destroyer of darkness”. May the Khalsa be imbued with humility and high wisdom! May Waheguru guard its understanding!
O Immortal Being, eternal helper of Thy Panth, benevolent Lord, bestow on the Khalsa the beneficence of unobstructed visit to the free management of Nankana Sahib and other shrines and places of the Guru from which the Panth have been separated.O Thou, the honour of the humble, the strength of the weak, aid unto those who have none to rely on, True Father, Wondrous Destroyer of darkness, we humbly render to you (mention here the name of the scriptural composition that has been recited or, in appropriate terms, the object for which the congregation has been held.). Pardon any impermissible accretions, omissions, errors, mistakes. Fulfill the purposes of all.
Grant us the association of those dear ones, on meeting whom one is reminded of Your Name. O Nanak, may the Nam (Holy) be ever in ascendance! In Thy will may the good of all prevail!
(c) While the Ardas is being performed, all men and women in the congregation should stand with hands folded. The person in attendance of the Guru Granth should keep waving the whisk standing.
(d) The person who performs the Ardas should stand facing the Guru Granth with hands folded. If the Guru Granth is not there, the performing of the Ardas facing any direction is acceptable.
(e) When any special Ardas for and on behalf of one or more persons is offered, it is not necessary for persons in the congregation other than that person or those persons to stand up.
Chapter IV
Joining the congregation for understanding of and reflecting on GurbaniArticle V
(a) One is more easily and deeply affected by gurbani (the holy bani bequeathed by the Gurus) participating in congregational gatherings. For this reason, it is necessary for a Sikh that he visit the places where the Sikhs congregate for worship and prayer (the gurduwaras), and joining the congregation, partake of the benefits that the study of the holy scriptures bestows.
(b) The Guru Granth should be ceremonially opened in the gurduwara every day without fail. Except for special exigencies, when there is need to keep the Guru Granth open during the night, the Holy Book should not be kept open during the night. It should, generally, be closed ceremonially after the conclusion of the Rehras (evening scriptural recitation). The Holy Book should remain open so long as a granthi or attendant can remain in attendance, persons seeking darshan (seeking a view of or making obeisance to it) keep coming, or there is no risk of commission of irreverence towards it. Thereafter, it is advisable to close it ceremonially to avoid any disrespect to it.
(c) The Guru Granth should be opened, read and closed ceremonially with reverence. The place where it is installed should be absolutely clean. An awning should be erected above. The Guru Granth Sahib should be placed on a cot measuring up to its size and overlaid with absolutely clean mattress and sheets. For proper installation and opening of the Guru Granth, there should be cushions/pillows of appropriate kind etc. and, for covering it, romalas (sheet covers of appropriate size). When the Guru Granth is not being read, it should remain covered with a romal. A whisk, too, should be there.
(d) Anything except the afore-mentioned reverential ceremonies, for instance, such practices as the arti with burning incense and lamps, offering of eatables to Guru Granth Sahib, burning of lights, beating of gongs, etc., is contrary to gurmat (the Guru’s way). However, for the perfuming of the place, the use of flowers, incense and scent is not barred. For light inside the room, oil or butter-oil lamps, candles, electric lamps, kerosene oil lamps, etc. may be lighted.
(e) No book should be installed like and at par with the Guru Granth. Worship of any idol or any ritual or activity should not be allowed to be conducted inside the gurdwara. Nor should the festival of any other faith be allowed to be celebrated inside the gurduwara. However, it will not be improper to use any occasion or gathering for the propagation of the gurmat (The Guru’s way).
(f) Pressing the legs of the cot on which the Guru Granth Sahib is installed, rubbing nose against walls and on platforms, held sacred, or massaging these, placing water below the Guru Granth Sahib’s seat, making or installing statues, or idols inside the gurduwaras, bowing before the picture of the Sikh Gurus or elders - all these are irreligious self-willed egotism, contrary to gurmat (the Guru’s way).
(g) When the Guru Granth has to be taken from one place to another, the Ardas should be performed. He/she who carries the Guru Granth on his/her head should walk barefoot; but when the wearing of shoes is a necessity, no superstitions need be entertained.
(h) The Guru Granth Sahib should be ceremonially opened after performing the Ardas. After the ceremonial opening, a hymn should be read from the Guru Granth Sahib.
(i) Whenever the Guru Granth is brought, irrespective of whether or not another copy of the Guru Granth has already been installed at the concerned place, every Sikh should stand up to show respect.
(j) While going into the gurduwara, one should take off the shoes and clean oneself up. If the feet are dirty or soiled, they should be washed with water.
(k) No person, no matter which country, religion or cast he/she belongs to, is debarred from entering the gurduwara for darshan (seeing the holy shrine). However, he/she should not have on his/her person anything, such as tobacco or other intoxicants, which are tabooed by the Sikh religion.
(l) The first thing a Sikh should do on entering the gurduwara is to do obeisance before the Guru Granth Sahib. He/she should, thereafter, having a glimpse of the congregation and bid in a low, quiet voice, “Waheguru ji ka Khalsa, Waheguru ji ki Fateh”.
(m) In the congregation, there should be no differentiation or discrimination between Sikh and non-Sikh, persons traditionally regarded as touchable and untouchable, the so called high and low caste persons, the high and the low.
(n) Sitting on a cushion, a distinctive seat, a chair, a stool, a cot, etc. or in any distinctive position in the presence of the Guru Granth or within the congregation is contrary to gurmat (Guru’s way).
(o) No Sikh should sit bare-headed in the presence of the Guru Granth Sahib or in the congregation. For Sikh women, joining the congregation with their persons uncomfortable draped and with veils drawn over their faces is contrary to gurmat (Guru’s way).
- (p) There are five takhts (lit, thrones, fig., seats of high authority) namely -
- (I) The holy Akal Takht Amritsar
(II) The holy Takht, Patna Sahib
(III) The holy Takht, Kesgarh Sahib, Anandpur
(IV) The holy Takht Hazur Sahib, Nanded
(V) The holy Takht Damdama Sahib, Talwandi Sabo.
(r) At a high-level site in every gurdwara should be installed the nishan sahib (Sikh flag). The cloth of the flag should be either of xanthic or of greyish blue colour and on top of the flag post, there should either be a spearhead or a Khanda (a straight dagger with convex side edges leading to slanting top edges ending in a vertex).
(s) There should be a drum (nagara) in the gurduwara for beating on appropriate occasions.
Chapter V
Kirtan (Devotional Hymn Singing by a Group or an individual)Article VI
(a) Only a Sikh may perform kitran in a congregation.
(b) Kirtan means singing and scriptural compositions in traditional musical measures.
(c) In the congregation, kirtan only of Gurbani (Guru Granth’s or Guru Gobind Singh’s hymns) and, for its elaboration, of the compositions of Bhai Gurdas and Bhai Nand Lal, may be performed.
(d) It is improper, while singing hymns to rhythmic folk tunes or to traditional musical measures, or in team singing, to induct into them improvised and extraneous refrains. Only a line from the hymn should be a refrain.
Chapter VI
Taking Hukam (Command)Article VII
(a) Doing obeisance to the Guru Granth Sahib, respectfully, taking a glimpse of the congregation, an embodiment of the Guru’s person, and taking the command: these together constitute the view of the Satguru (Immortal destroyer of darkness, the true guru). Raising the drapery covering the Guru Granth Sahib and merely taking a look or making others take a look at the exposed page, without taking the command (reading the prescribed hymn) is contrary to gurmat (Guru’s way).
(b) In the course of the congregational sessions, only one thing should be done at a time: performing of kirtan, delivering of discourse, interpretative elaboration of the scriptures, or reading of the scriptures.
(c) Only a Sikh, man or woman, is entitled to be in attendance of the Guru Granth during the congregational session.
(d) Only a Sikh may read out from the Guru Granth for others. However , even a non-Sikh may read from it for himself/herself.
(e) For taking the command (Hukam), the hymn that is continuing on the top of the left page must be read from the beginning. If the hymn begins on the previous page, turn over the page and read the whole hymn from the beginning to the end. If the scriptural composition that is continuing on the top of the left hand page is a var (ode), then start from the first of the slokas preceding the pauri and read upto the end of the pauri. Conclude the reading at the end of the hymn with the line in which the name ‘Nanak’ occurs.
(f) Hukam must also be taken at the conclusion of the congregational session or after the Ardas.
Chapter VII
Sadharan Path (Completion of Normal Intermittent Reading of the Guru Granth Sahib)Ariticle VIII
(a) Every Sikh should as far as possible, maintain a separate and exclusive place for the installation of Guru Granth Sahib, in his home.
(b) Every Sikh man, woman, boy or girl, should learn Gurmukhi to be able to read the Guru Granth Sahib.
(c) Every Sikh should take the Hukam (Command) of the Guru Granth in the ambrosial (early), hours of the morning before taking meal. If he/she fails to do that, he/she should read or listen to reading from the Guru Granth some time during the day. If he/she cannot do that either, during travel etc., or owing to any other impediment, he/she should not give in to a feeling of guilt.
(d) It is desirable that every Sikh should carry on a continuous reading of the Guru Granth and complete a full reading in one or two months or over a longer period.
(e) While undertaking a full reading of the Guru Granth, one should recite the Anand Sahib (the first five and the last stanzas) and perform the Ardas. One should, thereafter, read the Japuji.
Akhand Path (Uninterrupted Non-stop Completion of the Reading of the Guru Granth Sahib)
Article IX
(a) The non-stop reading of the Guru Granth is carried on at hard times or on occasions of elation or joy. It takes forty-eight hours. The non-stop reading implies continuous uninterrupted reading. The reading must be clear and correct. Reading too fast, so that the person listening in to it cannot follow the contents, amounts to irreverence to the Scriptures. The reading should be correct and clear, due to care being bestowed on consonant and vowel, even thought that takes a little longer to complete.
(b) Whichever family or congregation undertakes the non-stop reading should carry it out itself through its members, relatives, friends, etc., all together. The number of reciters is not prescribed.
If a person himself, cannot read, he should listen in to the reading by some competent reader. However, it should never be allowed to happen that the reader carries on the reading all by himself/herself and no member of the congregation or the family is listening in to the reading. The reader should be served with food and clothing to the best of the host’s means.
(c) Placing a pitcher, ceremonial clarified butted fed lamp, coconut, etc. around , during the course of the uninterrupted or any other reading of Guru Granth Sahib, or reading of other Scriptural texts side by side with or in the course of such reading is contrary to the gurmat (Guru’s way).
Commencing the Non-Stop Reading
Article X
While undertaking the intermittent reading of the whole Guru Granth Sahib, the sacred pudding (Karhah Prashad) for offering should be brought and after reciting the Anand Sahib (six stanzas) and offering Ardas, Hukam should be taken.
While beginning the unbroken reading, the sacred pudding should first be laid. Thereafter, after reciting the Anand Sahib (six stanzas), offering the Ardas and taking the Hukam, the reading should be commenced.
Concluding the Reading
Article XI
(a) The reading of the whole Guru Granth Sahib (intermittent or non-stop) may be concluded with the reading of the Mundawani or the Rag Mala according to the convention traditionally observed at the concerned place. (Since there is a difference of opinion within the Panth on this issue, nobody should dare to write or print a copy of the Guru Granth Sahib excluding the Rag Mala). Thereafter, after reciting the Anand Sahib, the Ardas of the conclusion of the reading should be offered and the sacred pudding (Karhah Prashad) distributed.
(b) On the conclusion of the reading, offering of draperies, fly whisk and awning, having regard to the requirements of the Guru Granth Sahib, and of other things, for Panthic causes, should be made to the best of means.
Chapter VIII
Karhah Prashad (Sacred Pudding)Article XII
(a) Only the sacred pudding which has been prepared or got prepared according to the prescribed method shall be acceptable in the congregation.
(b) The method of preparing the Karhah Prashad is this: In a clean vessel, the three contents (wheat flour, pure sugar and clarified butter, in equal quantities) should be put and it should be made reciting the Scriptures. Then covered with a clean piece of cloth, it should be placed on a clean stool in front of the Guru Granth Sahib, the first five and the last stanza of the Anand Sahib should be recited aloud (so that the congregation can hear) [If another vessel of the sacred pudding is brought in after the recitation of the Anand, it is not necessary to repeat the recitation of the Anand Sahib. Offering of the pudding brought later to the sacred Kirpan is enough.], the Ardas, offered and the pudding tucked with the sacred Kirpan for acceptance.
(c) After this, before the distribution to the congregation of the Karhah Prashad, the share of the five beloved ones should be set apart and given away. Thereafter, while commencing the general distribution, the share of the person in attendance of the Guru Granth Sahib should be put in a small bowl or vessel and handed over [Giving double share to the person in attendance constitutes improper discrimination]. The person who doles out the Karhah Prashad among the congregation should do so without any discrimination on the basis of personal regard or spite. He should dole out the Karhah Prashad equally to the Sikhs, the non-Sikhs or a person of high or low caste. While doling out the Karhah Prashad, no discrimination should be made on considerations of caste or ancestry or being regarded, by some, as untouchable, of persons within the congregation.
(d) The offering of Karhaha Prashad should be accompanied by at least two pice in cash.
Chapter IX
Exposition of Gurbani (Sikh Holy Scriptures)Article XIII
(a) The exposition of the Gurbani in a congregational gathering should be carried out only by a Sikh.
(b) The object of the exposition should only be promoting the understanding of the Guru’s tenets.
(c) The exposition can only be of the ten Gurus writings or utterances, Bhai Gurdas’s writings, Bhai Nand Lal’s writings or of any generally accepted Panthic book or of books of history (which are in agreement with the Guru’s tenants) and not of a book of any other faith. However, for illustration, references to a holy person’s teachings or those contained in a book may be made.
Expository Discourse
Article XIV
No discourse contrary to the Guru’s tenets should be delivered inside a gurduwara.
In the gurduwara the schedule of the congregational service is generally:
Ceremonial opening of the Guru Granth Sahib, Kirtan, exposition of scriptures, expository discourses, recitation of Anand Sahib, the Ardas (see Article IV (3) (a)), the raising of Fateh slogan and then the slogan Sat Sri Akal and taking the Hukam.
Chapter X
Living in Consonance with Guru’s TenetsArticle XVI
A Sikh’s living, earning livelihood, thinking and conduct should accord with the Guru’s tenets. The Guru’s tenets are:
(a) Worship should be rendered only to the One Timeless Being and to no god or goddess.
(b) Regarding the ten Gurus, the Guru Granth and the ten Gurus word alone as saviors and holy objects of veneration.
(c) Regarding ten Gurus as the effulgence of one light and one single entity.
(d) Not believing in cast or descent, untouchability, magic, spells, incantation, omens, auspicious times, days and occasions, influence of start, horoscopic dispositions, shradh (ritual serving of food to priests for the salvation of ancestors on appointed days as per the lunar calendar), ancestor worship, khiah (ritual serving of food to priests - Brahmins - on the lunar anniversaries of the death of an ancestor), pind (offering of funeral barley cakes to the deceased’s relatives), patal (ritual donation of food in the belief that that would satisfy the hunger of the departed soul), diva (the ceremony of keeping an oil lamp lit for 360 days after the death, in the belief that that lights the path of the deceased), ritual funeral acts, hom (lighting of ritual fire and pouring intermittently clarified butter, food grains etc. into it for propitiating gods for the fulfillment of a purpose) jag (religious ceremony involving presentation of oblations), tarpan (libation), sikha-sut (keeping a tuft of hair on the head and wearing thread), bhadan (shaving of head on the death of a parent), fasting on new or full moon or other days, wearing of frontal marks on the forehead, wearing thread, wearing of a necklace of the pieces of tulsi stalk [A plant with medicinal properties], veneration of any graves, of monuments erected to honour the memory of a deceased person or of cremation sites, idolatry and such like superstitious observances. [Most, though not all rituals and ritual or religious observances listed in this clause are Hindu rituals and observances. The reason is that the old rituals and practices, continued to be observed by large numbers of Sikhs even after their conversion from their old to the new faith and a large bulk of the Sikh novices were Hindu converts. Another reason for this phenomenon was the strangle-hold of the Brahmin priest on Hindus secular and religious life which the Brahmin priest managed to maintain even on those leaving the Hindu religious fold, by his astute mental dexterity and rare capacity for compromise. That the Sikh novitiates include a sizable number of Muslims is shown by inclusion in this clause of the taboos as to the sanctity of graves, shirni, etc.]
Not owning up or regarding as hallowed any place other than the Guru’s place - such, for instance, as sacred spots or places of pilgrimage of other faiths.
Not believing in or according any authority to Muslim seers, Brahmins holiness, soothsayers, clairvoyants, oracles, promise of an offering on the fulfillment of a wish, offering of sweet loaves or rice pudding at graves on fulfillment of wishes, the Vedas, the Shastras, the Gayatri (Hindu scriptural prayer unto the sun), the Gita, the Quran, the Bible, etc.. However, the study of the books of other faiths for general self-education is admissible.
(e) The Khalsa should maintain its distinctiveness among the professors of different religions of the world, but should not hurt the sentiment of any person professing another religion.
(f) A Sikh should pray to God before launching off any task.
(g) Learning Gurmukhi (Punjabi in Gurmukhi script) is essential for a Sikh. He should pursue other studies also.
(h) It is a Sikh’s duty to get his children educated in Sikhism.
(i) A Sikh should, in no way, harbour any antipathy to the hair of the head with which his child is born. He should not temper with the hair with which the child is born. He should add the suffix “Singh” to the name of his son. A Sikh should keep the hair of his sons and daughters intact.
(j) A Sikh must not take hemp (cannabis), opium, liquor, tobacco, in short any intoxicant. His only routine intake should be food.
(k) Piercing of the nose or ears for wearing ornaments is forbidden for Sikh men and women.
(l) A Sikh should not kill his daughter, nor should he maintain any relationship with a killer of daughter.
(m) The true Sikh of the Guru shall make an honest living by lawful work.
(n) A Sikh shall regard a poor person’s mouth as the Guru’s cash offerings box.
(o) A Sikh should not steal, form dubious associations or engage in gambling.
(p) He who regards another man’s daughter as his own daughter, regards another man’s wife as his mother, has coition with his own wife alone, he alone is a truly disciplined Sikh of the Guru.
(q) A Sikh shall observe the Sikh rules of conduct and conventions from his birth right upto the end of his life.
(r) A Sikh, when he meets another Sikh, should greet him with “Waheguru ji ka Khalsa, Waheguru ji ki Fateh” [The Khalsa is Waheguru’s; victory too is His!]. This is ordained for Sikh men and women both.
(s) It is not proper for a Sikh woman to wear a veil or keep her face hidden by veil or cover.
(t) For a Sikh, there is no restriction or requirement as to dress except for he must wear Kachhehra [A drawer type garment fastened by a fitted string round the waist, very often worn as an underwear] and turban. A Sikh woman may or may not tie turban.
Chapter XI
Ceremonies pertaining to Birth and Naming of ChildArticle XVII
(a) In a Sikh’s household, as soon after the birth of a child as the mother becomes capable of moving about and taking bath (irrespective of the number of days which that takes), the family and relatives should go to a gurduwara with karhah prashad (sacred pudding) or get karhah prashad made in the gurduwara and recite in the holy presence of the Guru Granth Sahib such hymns as “parmeshar dita bana” (Sorath M. 5), “Satguru sache dia bhej” (Asa M. 5)) that are expressive of joy and thankfulness. Thereafter if a reading of the holy Guru Granth Sahib had been taken up, that should be concluded. Then the holy Hukam (command) should be taken. A name starting with the first letter of the hymn of the Hukam (command) should be proposed by the granthi (man in attendance of the holy book) and, after its acceptance by the congregation, the name should be announced by him. The boy’s name must have the suffix “Singh” and the girl’s, the suffix “Kaur”.
After that the Anand Sahib (short version comprising six stanzas) should be recited and the Ardas in appropriate terms expressing joy over the naming ceremony be offered and the karhah prashad distributed.
(b) The superstition as to the pollution of food and water in consequence of birth must not be subscribed to [There is a wide-spread belief among certain sections of Indian people that a birth in a household causes pollution (sutak) which is removed by the thorough bathing of the mother, the baby and persons attending on her as also by a thorough cleaning of the house, the utensils and the clothes, after prescribed periods of ten, twenty one and forty days.] , for the holy writ is: “The birth and death are by His ordinance; coming and going is by His will. All food and water are, in principle, clean, for these life-sustaining substances are provided by Him.”
(c) Making shirts or frocks for children out of the Holy Book’s draperies is a sacrilege.
Anand Sanskar (Lit. Joyful Ceremonial: Sikh Matrimonial Conventions and Ceremony)
Article XVIII
(a) A Sikh man and woman should enter wedlock without giving thought to the prospective spouse’s caste and descent.
(b) A Sikh’s daughter must be married to a Sikh.
(c) A Sikh’s marriage should be solemnized by Anand marriage rites.
(d) Child marriage is taboo for Sikhs.
(e) When a girl becomes marriageable, physically, emotionally and by virtue of maturity of character, a suitable Sikh match should be found and she be married to him by Anand marriage rites.
(f) Marriage may not be preceded by engagement ceremony. But if an engagement ceremony is sought to be held, a congregational gathering should be held and, after offering the Ardas before the Guru Granth Sahib, a kirpan, a steel bangle and some sweets may be tendered to the boy.
(g) Consulting horoscopes for determining which day or date is auspicious or otherwise for fixing the day of the marriage is a sacrilege. Any day that the parties find suitable by mutual consultation should be fixed.
(h) Putting on floral or gilded face ornamentation, decorative headgear or red thread bands round the wrist, worshipping of ancestors, dripping feet in mild mixed with water, cutting a berry or jandi (Prosopis spicigera) bushes, filling pitcher, ceremony of retirement in feigned displeasure, reciting couplets, performing havans [sacrificial fire], installing vedi (a wooden canopy or pavilion under which Hindu marriages are performed), prostitutes dances, drinking liquor, are all sacrileges.
(i) The marriage party should be as small a number of people as the girl’s people desire. The two sides should greet each other singing sacred hymns and finally by the Sikh greeting of Waheguru ji ka Khalsa, Waheguru ji ki Fateh.
(j) For marriage, there should be a congregational gathering in the holy presence of Guru Granth Sahib. There should be hymn-singing by ragis or by the whole congregation. Then the girl and boy should be made to sit facing the Guru Granth Sahib. The girl should sit on the left side of the boy. After soliciting the congregation’s permission, the master of the marriage ceremony (who may be a man or woman) should bid the boy and girl and their parents or guardians to stand and should offer the Ardas for the commencement of the Anand marriage ceremony.
The officiant should then appraise the boy and girl of the duties and obligations of conjugal life according to the Gurus tenets.
He should initially give to the two an exposition of their common mutual obligations. He should tell them how to model the husband-wife relationship on the love between the individual soul and the Supreme Soul in the light of the contents of circumambulation (lavan) hymns in the Suhi measure (rag) section of the Guru Granth Sahib.
He should explain to them the notion of the state of “a single soul in two bodies” to be achieved through love and make them see how they may attain union with the Immortal Being discharging duties and obligations of the householders life. Both of them, they should be told, have to make their conjugal union a means to the fulfillment of the purpose of the journey of human existence; both have to lead clean and Guru-oriented lives through the instrumentality of their union.
He should then explain to the boy and girl individually their respective conjugal duties as husband and wife. The bridegroom should be told that the girl’s people having chosen him as the fittest match from among a whole lot, he should regard his wife as his better half, accord to her unflinching love and share with her all that he has. In all situations, he should protect her person and honour, he should be completely loyal to her and he should show as much respect and consideration for her parents and relations as for his own.
The girl should be told that she has been joined in matrimony to her man in the hallowed presence of the Guru Granth Sahib and the congregation. She should ever harbour for him deferential solicitude, regard him the lord and master of her love and trust; she should remain firm in her loyalty to him and serve him in joy and sorrow and in every clime (native or foreign) and should show the same regard and consideration to his parents and relatives as she would, to her own parents and relatives.
The boy and girl should bow before the Guru Granth Sahib to betoken their acceptance of these instructions. Thereafter, the girl’s father or the principal relation should make the girl grasp one end of the sash which the boy is wearing over his shoulders and the person in attendance of the Guru Granth Sahib should recite the matrimonial circumambulation stanzas (lavan of the fourth Guru in the Suhi musical measure section of the Guru Granth). After the conclusion of the recitation of each of the stanzas, the boy, followed by the girl holding the end of the sash, should go round the Guru Granth Sahib while the ragis or the congregation sing out the recited stanza.
The boy and girl, after every circumambulation, should bow before the Guru Granth Sahib in genuflexion, lowering their forehead to touch the ground and then stand up to listen to the recitation of the next stanza. There being four matrimonial circumambulation stanzas in the concerned hymn, the proceeding will comprise four circumambulations with the incidental singing of the stanza. After the fourth circumabulation, the boy and girl should, after bowing before the Guru Granth Sahib, sit down at the appointed place and the ragis or the person who has conducted the ceremony should recite the first five and the last stanza of the Anand Sahib. Thereafter, the Ardas should be offered to mark the conclusion of the Anand marriage ceremony and the sacred pudding distributed.
(k) Persons professing faiths other than the Sikh faith cannot be joined in wedlock by the Anand Karaj ceremony.
(l) No Sikh should accept a match for his/her son or daughter for monetary consideration.
(m) If the girl’s parents at any time or on any occasion visit their daughter’s home and a meal is ready there, they should not hesitate to eat there. Abstaining fromeating at the girl’s home is a superstition. The Khalsa has been blessed with the boon of victuals and making others eat by the Guru and the Immortal Being. The girl’s and boy’s people should keep accepting each other’s hospitality, because the Guru has joined them in relationship of equality.
(n) If a woman’s husband has died, she may, if she so wishes, finding a match suitable for her, remarry. For a Sikh man whose wife has died, similar ordinance obtains.
(o) The remarriage may be solemnized in the same manner as the Anand marriage.
(p) Generally, no Sikh should marry a second wife if the first wife is alive.
(q) A baptized Sikh ought to get his wife baptized.
(a) The body of a dying or dead person, if it is on a cot, must not be taken off the cot and put on the floor. Nor must a lit lamp be placed beside, or a cow got bestowed in donation by, him/her or for his/her good or any other ceremony, contrary to Guru’s way, performed. Only Gurbani should be recited or “Waheguru, Waheguru” repeated by his/her side.
(b) When some one shuffles the mortal coil, the survivors must not grieve or raise a hue and cry or indulge in breast beating. To induce a mood of resignation to God’s will, it is desirable to recite Gurbani or repeat “Waheguru”.
(c) However young and deceased may be, the body should be cremated. However, where arrangements for cremation cannot be made, there should be no qualm about the body being immersed in flowing water or disposed of in any other manner.
(d) As to the time of cremation, no consideration as to whether it should take place during day or night should weigh.
(e) The dead body should be bathed and clothed in clean clothes. While that is done, the Sikh symbols - comb, kachha, karha, kirpan - should not be taken off. Thereafter, putting the body on a plank, Ardas about its being taken away for disposal be offered. The hearse should then be lifted and taken to the cremation ground, hymns that induce feeling of detachment should be recited. On reaching the cremation ground, the pyre should be laid. Then the Ardas for consigning the body to fire be offered. the dead body should then be placed on the pyre and the son or any other relation or friend of the deceased should set fire to it. The accompanying congregation should sit at a reasonable distance and listen to kirtan or carry on collective singing of hymns or recitation of detachment-inducing hymns. When the pyre is fully aflame, the Kirtan Sohila (prescribed pre-retirement night Scriptural prayer) be recited and the Ardas offered. (Piercing the Skull half and hour or so after the pyre has been burning with a rod or something else in the belief that that will secure the release of the soul - kapal kriya - is contrary to the Guru’s tenets). The congregation should then leave. Coming back home, a reading of the Guru Granth Sahib should be commenced at home or in a nearby gurduwara, and after reciting the six stanzas of the Anand Sahib, the Ardas, offered and karhah prashad (sacred pudding) distributed. The reading of the Guru Granth Sahib should be completed on the tenth day. If the reading cannot, or is sought not to, be completed on the tenth day, some other day may be appointed for the conclusion of the reading having regard to the convenience of the relatives. The reading of the Guru Granth Sahib should be carried out by the members of the household of the deceased and relatives in cooperation. If possible, Kirtan may be held every night. No funeral ceremony remains to be performed after the “tenth day”.
(f) When the pyre is burnt out, the whole bulk of the ashes, including the burnt bones, should be gathered up and immersed in flowing water or buried at that very place and the ground leveled. Raising a monument to the memory of the deceased at the place where his dead body is cremated is taboo.
(g) Adh marg (the ceremony of breaking the pot used for bathing the dead body amid doleful cries half way towards the cremation ground), organized lamentation by women, foorhi (sitting on a straw mat in mourning for a certain period), diva (keeping an oil lamp lit for 360 days after the death in the belief that that will light the path of the deceased), pind (ritual donating of lumps of rice flour, oat flour, or solidified milk (khoa) for ten days after death), kirya (concluding the funeral proceedings ritualistically, serving meals and making offerings by way of shradh, budha marna (waving of whisk, over the hearse of an old person’s dead body and decorating the hearse with festoons), etc. are contrary to the approved code. So too is the picking of the burnt bones from the ashes of the pyre for immersing in the Ganga, at Patalpuri (at Kiratpur), at Kartarpur Sahib or at any other such place.
Other Rites and Conventions
Article XX
Apart from these rites and conventions, on every happy or sad occasion, such as moving into a new house, setting up a new business (shop), putting a child to school, etc., a Sikh should pray for God’s help by performing the Ardas. The essential components of all rites and ceremonies in Sikhism are the recitation of the Gurbani (Sikh Scriptures) and the performing of the Ardas.
Chapter XII
Voluntary ServiceArticle XXI
Voluntary service is a prominent part of Sikh religion. Illustrative models of voluntary service are organized, for imparting training, in the gurduwaras. Its simple forms are: sweeping and plastering the floors of the gurduwara [In olden times, buildings, particularly in rural areas had mud and not brick paved or cement floors. To give to these floors firmness and consistency, they were thinly plastered with a diluted compound of mud.], serving water to or fanning the congregation, offering provisions to and rendering any kind of service in the common kitchen-cum-eating house, dusting the shoes of the people visiting the gurduwara, etc.
(a) Guru’s kitchen-cum-Eating House. The philosophy behind the Guru’s kitchen-cum-eating house is two fold: to provide training to the Sikhs in voluntary service and to help banish all distinction of high and low, touchable and untouchable from the Sikhs minds.
(b) All human beings, high or low, and of any caste or colour may sit and eat in the Guru’s kitchen-cum-eating house. No discrimination on grounds of the country of origin, colour, caste or religion must be made while making people sit in rows for eating. However, only baptized Sikhs can eat off one plate.
Chapter XIII
Facets of Corporate Sikh LifeArticle XXII
- The essential facets of Panthic life are:
- (1) Guru Panth (the Panth’s Guru status);
(2) The ceremony of ambrosial initiation;
(3) The statute of chastisement for aberrations;
(4) The statute of collective resolution;
(5) The appeal against local decisions.
Article XXIII
The concept of service is not confined to fanning the congregation, service to and in the common kitchen-cum-eating house, etc. A Sikh’s entire life is a life of benevolent exertion. The most fruitful service is the service that secures the optimum good by minimal endeavor. That can be achieved through organized collective action. A Sikh has, for this reason, to fulfill his Panthic obligations (obligations as a member of the corporate entity, the Panth), even as he/she performs his/her individual duties. This corporate entity is the Panth. Every Sikh has also to fulfill his obligations as a unit of the corporate body, the Panth.
(a) The Guru Panth (Panth’s status of Guruhood) means the whole body of committed baptized Sikhs. This body was fostered by all the ten Gurus and the tenth Guru gave it its final shape and invested it with Guruhood.
Ceremony of Baptism or Initiation
Article XXIV
(a) Ambrosial baptism should be held at an exclusive place away from common human traffic.
(b) At the place where ambrosial baptism is to be administered, the holy Guru Granth Sahib should be installed and ceremonially opened. Also present should be six committed baptized Sikhs, one of whom should sit in attendance of the Guru Granth Sahib and the other five should be there to administer the ambrosial baptism. These six may even include Sikh women. All of them must have taken bath and washed their hair.
(c) The five beloved ones who administer ambrosial baptism should not include a disabled person, such as a person who is blind or blind in one eye, lame, one with a broken or disabled limb, or one suffering from some chronic disease. The number should not include anyone who has committed a breach of the Sikh discipline and principles. All of them should be committed baptized Sikhs with appealing personalities.
(d) Any man or woman of any country, religion or cast who embraces Sikhism and solemnly undertakes to abide by its principles is entitled to ambrosial baptism.
The person to be baptized should not be of very young age; he or she should have attained a plausible degree of discretion. The person to be baptized must have taken bath and washed the hair and must wear all five K’s - Kesh (unshorn hair), strapped Kirpan (sword), Kachhehra (prescribed shorts), Kanga (Comb tucked in the tied up hair), Karha (Steel bracelet). He/she must not have on his/her person any token of any other faith. He/she must not have his/her head bare or be wearing a cap. He/she must not be wearing any ornaments piercing through any part of the body. The persons to be baptized must stand respectfully with hands folded facing the Guru Granth Sahib.
(e) Anyone seeking to be rebaptized, having committed an aberration, should be singled out and the five beloved ones should award chastisement to him/her in the presence of the congregation.
(f) One from amongst the five beloved ones administering ambrosial baptism to persons seeking to be baptized should explain the principles of the Sikh religion to them:
The Sikh religion advocated the renunciation of the worship of any created thing, and rendering of worship and loving devotion to, and meditating on, the One Supreme Creator. For the fulfillment of such devotion and meditation, reflection on the contents of Gurbani and practicing of its tenets, participation in the congregational services, rendering service to the Panth, benevolent exertion (to promote the good of others), love of God’s name (loving reflection on the experience of the Divine), living within the Sikh discipline after getting baptized etc. are the principal means.
He should conclude his exposition of the principles of Sikh religion with the query: Do you accept these willingly?
(g) On an affirmative response from the seekers of baptism, one from amongst the five beloved ones should perform the Ardas for the preparation of baptism and take the holy Hukam (command). The five beloved ones should come close to the bowl for preparing the amrit (ambrosial nectar).
(h) The bowl should be of pure steel and it should be placed on a clean steel ring or other clean support.
(i) Clean water and sugar puffs should be put in the bowl and the five beloved ones should sit around it in bir posture [Sitting in bir posture comprises sitting resting the body on the right leg, the right calf and foot gathered inward and the left leg upto the shin kept in a vertical position.] and recite the undermentioned scriptural compositions.
(j) The scriptural composition to be recited are: The Japuji, the Jaap, The Ten Sawayyas (commencing with sarawag sud), The Bainti Chaupai (from “hamri karo hath dai rachha” to “susht dokh te leho bachai”), the first five and the last one stanza of the Anand Sahib.
(k) Each of the five beloved ones who recites the scripture should hold the edge of the bowl with his left hand and keep stirring the water with a double-edged sword held in his right hand. He should do that with full concentration. The rest of the beloved ones should keep gripping the edge of the bowl with both hands concentrating their full attention on the ambrosial nectar.
(l) After the conclusion of the recitation, one from amongst the beloved ones should perform the Ardas.
(m) Only that person seeking to be baptized who has participated in the entire ceremony of ambrosial baptism can be baptized. One who has turned up while the ceremony was in progress cannot be baptized.
(n) After the Ardas as per clause (1) above, thinking of our Father, the tenth Master, the wearer of the aigrette, every person seeking to be baptized should sit in bir posture, putting his/her right hand cupped on the left cupped hand and be made to drink the ambrosial mix five times, as the beloved one who pours the mix into his cupped hand exclaims: say, Waheguru ji ka Khalsa, Waheguru ji ki Fateh! (The Khalsa is of the Wondrous Destroyer of darkness; victory too, is His!) The person being baptized should after imbibling the ambrosia, repeat: Waheguru ji ka Khalsa, Waheguru ji ki Fateh. Then five handfuls of the ambrosial mix should be sprinkled into the eyes of the person being baptized and another five into his hair. Each such sprinkling should be accompanied by the beloved one administering baptism saying, “Waheguru ji ka Khalsa, Waheguru ji ki Fateh”, and the person being baptized repeating the chant. Whatever ambrosial mix is left over after the administration of the ambrosial baptism to all individual seekers, should be sipped by all (men and women) baptized, together.
(o) After this the five beloved ones, all together in chorus, communicating the name of Waheguru to all who have been administered the ambrosial baptism, recite to them the mul mantar (basic creed, seminal chant) and make them repeat it aloud: ik aunkar satnam karta purakh nirbhau nirwair akal murat ajuni saibhang gur prasad.
(p) After this, one from amongst the five beloved ones should explain to the initiates the discipline of the order: Today you are reborn in the true Guru’s household, ending the cycle of migration, and joined the Khalsa Panth (order). Your spiritual father is now Guru Gobind Singh and, spiritual mother, Mata Sahib Kaur. Your place of birth is Kesgarh Sahib and your native place is Anandpur Sahib. You, being the sons of one father, are, inter-se yourselves and other baptized Sikhs, spiritual brothers. You have become the pure Khalsa, having renounced your previous lineage, professional background, calling (occupation), beliefs, that is, having given up all connections with your caste, descent, birth, country, religion, etc.. You are to worship none except the One Timeless Being - no god, goddess, incarnation or prophet. You are not to think of anyone except the ten Gurus and anything except their gospel as your savior. You are supposed to know Gurmukhi (Punjabi alphabet). (If you do not, you must learn it). And recite, or listen in to the recitation of, the undermentioned scriptural compositions, the daily repetition of which is ordained, every day: (1) The Japuji Sahib, (2) The Jaap Sahib, (3) The Ten Sawayyas (Quartrains), beginning “sarawag sudh”, (4) The Sodar Rahiras and the Sohila. Besides, you should read from or listen in to the recitation from the Guru Granth. Have, on your person, all the time, the five K’s: The Keshas (unshorn hair), the Kirpan (sheathed sword) [The length of the sword to be worn is not prescribed.], the Kachhehra [The Kachhehra (drawers like garment) may be made from any cloth, but its legs should not reach down to below the shins.], the Kanga (comb), the Karha (steel bracelet) [The karha should be of pure steel.].
- The undermentioned four transgressions (tabooed practices) must be avoided:
- (1) Dishonouring the hair;
(2) Eating the meat of an animal slaughtered the Muslim way;
(3) Cohabiting with a person other than one’s spouse;
(4) Using tobacco.
You must remain fully aligned to the Khalsa brotherhood in accordance with the principles of the Khalsa faith. If you commit transgression of the Khalsa discipline, you must present yourself before the congregation and beg pardon, accepting whatever punishment is awarded. You must also resolve to remain watchful against defaults in the future.
- (q) The following individuals shall be liable to chastisement involving automatic boycott:
- (1) Anyone maintaining relations or communion with elements antagonistic to the Panth including the minas (reprobates), the masands (agents once accredited to local Sikh communities as Guru’s representatives, sine discredited for their faults and aberrations), followers of Dhirmal or Ram Rai, et. al., or users of tobacco or killers of female infants;
(2) One who eats/drinks left-overs of the unbaptised or the fallen Sikhs;
(3) One who dyes his beard;
(4) One who gives off son or daughter in matrimony for a price or reward;
(5) Users of intoxicant (hemp, opium, liquor, narcotics, cocaine, etc.);
(6) One holding, or being a party to, ceremonies or practices contrary to the Guru’s way;
(7) One who defaults in the maintenance of Sikh discipline.
(s) Thereafter, the Sikh sitting in attendance of the Guru Granth Sahib should take the Hukam. If anyone from amongst those who have received the ambrosial baptism had not earlier been named in accordance with the Sikh naming ceremony, he should renounce his previous name and be given a new name beginning with the first letter of the Hukam now taken.
(t) And finally, the karhah prashad should be distributed. All the newly launched Sikh men and women should eat the karhah prashad together off the same bowl.
Method of Imposing Chastisement
Article XXV
(a) Any Sikh who has committed any default in the observance of the Sikh discipline should approach the nearby Sikh congregation and make a confession of his lapse standing before the congregation.
(b) The congregation should then, in the holy presence of Guru Granth Sahib, elect from among themselves five beloved ones who should ponder over the suppliant’s fault and propose the chastisement (punishment) for it.
(c) The congregation should not take an obdurate stand in granting pardon. Nor should the defaulter argue about the chastisement. The punishment that is imposed should be some kind of service, especially some service that can be performed with hands.
(d) And finally an Ardas for correction should be performed.
Method of Adopting Gurmatta
Article XXVI
(a) The Gurmatta can only be on a subject that affects the fundamental principles of Sikh religion and for their upholding, such as the questions affecting the maintenance of the status of the Gurus or the Guru Granth Sahib or the inviolability of the Guru Granth Sahib, ambrosial baptism, Sikh discipline and way of life, the identity and structural framework of the Panth. Ordinary issues of religious, educational, social or political nature can be dealt with only in a Matta [resolution].
(b) A Gurmatta [Holy resolution] can be adopted only by a select primary Panthic group or a representative gathering of the Panth.
Appeals against Local Decisions
Article XXVII
An appeal can be made to the Akal Takht against a local congregation’s decision.
Subscribe to:
Posts (Atom)